94 
Primo. Manga Dodol feu Manga Calappa noftratibus 
Spek Mangas diéta , cujus fructus ommum maxımi funt, 
immo quorundam inítar capitis infantis & ultra duas 
ponderantes libras , alii autem paulo minores; ejus 
caro interna non eft lutea, fed pallida , neque etiam 
fibrofa, uti vulgaris, dulcis faporis cum pauco acidu- 
los parvoque nucleo : occurrit autem hzc fpeciesplu- 
rimum circa Goam & Balaguattam , uti quoque in Zey- 
lana, & Jaffanapatnama , que a Portugallis in Javam 
& Macafiaram translata eft: In Goa proprie dicitur 
Manga Barera , ubi etiam magnitudinem mediocris 
acquirit fructus Pompelmoes dicti, cujus fructus eft 
rotundus, inferiore parum acuminatus parte , delica- 
tiflimi faporis ; Batavie autem Manga Dodol multo 
minor cft, quamvis. ejusdem nature: in Macaffara 
raro invenitur , vocaturque ibidem Ta-ipa Bonko. 
Hifce in infulis Orientalibus non occurrit, & quidam 
harum fpecierum fructus funt rubentes , uti Tyjeri- 
bon , qui in infula Java crefcit. 
Secundo: Vulgaris , fupra defcriptus , Mampelaan 
proprie diëtus, Portugallis Manga Kayr, cujus optimi 
Fructus circa Pattanam crefcunt , qui non toti funt lu- 
tei; fed virides inftar pomi , hujusque fpeciei Amboi- 
nenfes & Bandanenfes funt -majores, qui veto in Java 
crefcunt, func minores, & maturi toti lutei- & dul- 
ciffimi. Plerumque tamen vermibus perforati , un- 
de non ita falubres quam reliqui. A Linfchoteno Cap. 
51. harum fpecierum optimi habentur fructus, qui 
in Ormo crefcunt, dein qui in Guzaratta inveniuntur. 
Tertio. Manga Dading h. e: Manga carnofa , aliis 
Manga Daki di&a , hujus fru&us ex oblongo rotun- 
diores funt vulgaribus, viridesque manent, licet fint 
maturi , interius autem pallide rubent: inftar fangui- 
nolente carnis , fine fibris , faporis debilioris SÉ rats 
ares ; hec autem fpecies raro“ occurrit, atque ex 
angay primum in Amboinam delata eft, unde etiam 
a quibusdam Manga. Bangay vocatur. |: 
uarto. Due fubfequentes fpecies in Amboina funt 
exotice , vulgares vero in Macaflara , Java , unam 
vocamus Mangam Minorem, cujus fructus magni- 
tudinem. habet ovi Anatis, ac minor quoque eft, 
fine notabilibus tuberibus,ac fine curvo apice, plu- 
rimum oblongus inftar Ovi, fed magis compreflüs, 
maturi penitus funt fufci vel fubnigri, caro interior 
rubet ‚fimilibusque fibris ac majori nucleo quam vul- 
garis, qui omnino maturi effe debent, antequam 
cu Sun s tumque faporem odoremque habent fu- 
mofum, inmaturi enim acidiffimi funt: Truncus ejus 
gracilor eft ac coma anguftior, folia quoque mino: 
ra & anguftiora quam domeftice , fponte & in filvis 
crefcit, quamquam etiam colitur. In Macaflara vocatur 
Tappa rawa rawa & Taipa pali pali. Boegenfes ac Lu- 
bei eam vocant Lumis. Balienfes Poangus h. e. Man- 
gas adufta ob faporem, non multum autem hi fructus 
zftimantur vel expetuntur. 
= nn Manga Simiarum: Malaice Manga Buzjo & 
Budjo. Macaflarice Taipa Baladung , que omnia Simia- 
rum Mangas denotant, cujus fructus omnium minimi 
funt inftar Ovi gallinacei, ceterum a proxime ante- 
cedente non multum differunt. Arbor plurimum eft 
filveftris, altiore trunco quam vulgaris, comaque an- 
uftiore. Folia quoque funt minora, ac filveftri 
ange.fimillima. Fructus primo virent, dein lute- 
fcunt, ac maturi fpadicei , ficci autem nigricantes , 
caro interior fufca eft, vel obfcure rubens , fi foli 
obvertantur , femi-pellucida eft, fapor inmaturi fru- 
étus acidiffimus eft, a dentes ftatim inficit, atque 
corrumpit. Maturiflimi itaque effe debent, antequam 
comedi poffint , tumque -dulcefcünt ; paucam vero 
habent carnem , fed validum nucleum inftar Amyg- 
dali fructus , quique facilius ab adhzrentibus depu- 
rari poteft fibris quam omnes precedentes. 
Preter quinque has vere ac domeftice Mange 
fpecies feu varietates, due quoque alie filveftres 
Occurrunt, que fequenti defcribentur capite: Item 
alia quoque filveftris arbor Portugallis Manga Brava 
diéta, que longe diverfa eft arbor, ac proinde ih; 
3. Cap..38. infra fub nomine Arboris LaGarie defcri: 
eO. cs WA 
Anni tempus, quo maturefcunt Mange , in Java 
eft ab Augufto ad OGobrem, in Amboina vero tar: 
dius, Novembr: nempe. éc Decembri, aliquando `ta- 
men , fi Zephyri multum flarunt, przcocius. In Ca. 
nara, & Guzaratta ab Aprili ufque in Novembrem ma- 
i turefcunt, 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XXI. 
Eerftelyk, Manga Dodol, of Manga Calappa, by de 
onze Spek Mangas genaamt , zyn wel de grootfte van alle, 
ja zommige zo groot, als een kints booft, en over de twee 
ponden wegende , dog zommige ook wel wat kleinder : baar 
vie van binnen is met geel, maar bleek , ook niet bairig, 
geiyk dat vam de gemeene , van fmaak zoet, en maar een wei- 
fas rynfeb, met een Kleine korrel, en deze vint*men meeft 
omtrent Goa, en Balaguatta , als mede op Ceylon en Fafa- 
napatnam , zynde door de Portugeezen op Fava en Macaf- 
Jer overgebragt: tot Goa noemt menze eygentlyk Manga 
Barera , enalwaarze ook de grootte beeft van een middelbare 
Pompelmoes , meeft ront , beneeden een weinig toege/pit/t, en 
van een zeer uitftekende fmaak ; maar op Batavia is de Man- 
ga Dodol veel kleinder , hoewel van de zelfde aart : op Ma- 
ca[Jer iffe weinig, en beet aldaar Ta-ipa Bonko. In deze 
Oofterfche Eylanden beeft menze niet , en zommige dezer 
zobrten zyn van binnen roodagtig , gelyk die van-Tsjeri- 
bon op bet Eylant Fava. 
2. Zyn de gemeene , bier boven befcbreven , eigentlyk ge- 
naamt Mampelaan , by de Portugeezen Manga Kayr, waar 
van de befte omtrent Pattana vallen „2y worden niet geheel 
geel, maar blyven appel-ggoen, en van deze zoort zyn de 
Amboinfche , en Bandaajche, maar die op Fava waffen, - 
vallen wat kleinder „ook (ryp gewordenzynde) geheel geel, 
en zeer zoet: dog meeft wat avorm-fleekig , en dierbalven 
zo gezont niet als de andere. By Lintfchooten , Cap. sr. 
werden van deze zoorten voor de befte gekeurt de gene „die 
in Ormus waffen, en daar na die van Guzaratta. 
3. Manga-Dading , dat is vlees- Manga, by andere 
Manga Daki genaamt, deze zyn uit bet lankwerpige wat’ 
ronder , dan de gemeene , en blyven groen , al zynze ook ryp, 
maar van binnen zynze ligt root , als bloedig vleefeb , ook 
zonder draden , en van fmaak vry wat laffer dan de gemee. 
ne, dog deze zoorte vint men weinig , en zy isvan Ban- 
goy erft in Amboina overgebragt , daaromze ook zommige 
anga Bangay noemen, mina Å 
^4 De twee es ce zoorten zyn in Amboina uitlandfch, : 
maar gemeen op MacafJer en Fava y de eene: noemen wy 
Manga Minor , hebbende de grootte van een.Enden-Ey en 
ook kleinder , zonder merkelyken bult , en zonder kromme 
Jbits , meeft lankwerpig , als een Ey , dog wat platter ; de 
geheel rype werden donker bruin, en zwartagtig ; bet bin- 
nenfte vlees is rootagtig , met diergelyke bairige vezelen, 
en een grooter korrel, als de gemeene , moetende gebeel ryp 
zyn eerze zoet werden ‚en dan fmaakenze „en ruikenze nog 
al wat rookagtig , want de onrype zyn yfJelyk zuur. De 
fiam is ranker „de kruin finalder , de bladeren kleinder en 
Jmalder , dan de tamme; by waft in *t wilt „ dog wert ook 
wel gebavent of gecultiveert: op Macaffer bietze Tappa 
Rawa-rawa, en Taipa Pali-pali: die van Boegis , en Lubo 
noemenze Lumis: de Baliers Poangus , dat is brandagtige 
Mangas , van bare fmaak, dog werden niet-veel geagt. 
5. Manga Simiarüni : in ^t Maleyts Manga Buzjo en 
Budjo , op Macaffers Taipa Baladung, alle beduidende 
Apen-Mangas y zynde dé kleinfte van allen, in de grootte 
van een Hoender-ey , anders van de naaft voorgaande niet 
veel verfcbillende. De boom is mee[t wilt , booger van flam 
dan de tamme , en’ ook fmalder van kruin; de bladeren zyn 
ook kleinder „en die van de wilde Manga gelyker; De vruge 
ten zyn eerft groen , daar na geel; en rypzynde Cafbangie- — 
bruin, maar de droogé zwartagtig ; oam binnen is bet vlees. 
ock bruin , of boog-root , als menze tegens de zonne bout, 
balf doorfebynent, de fmaük in de onrype is Zeer zuur „en 
bederft sex (lont de tanden ; dexelve eggerig makende. Zy 
moeten dierbaloen beel ryp zyn „eer menze eeten kan, en als 
dan wordenze zoet , ang hebben weinig vlees , en een kloeke 
kern, van de grootte als een Amandel-fteen „en die zig ook 
van de aanhangende vexelen veel ligter laat zuiveren, dan 
alle de voorgaande.” " | = oa 
Bebalven deze oyf zoorten vande regte „en tamme Man- 
gà, beeft men nog twee wilde zoorten , die int volgende 
Capittel zullen bc Fah werden: als mede nog een andere 
wilde boom by de Portugeezen Manga Brava genaamt s de 
welke een gants verfcbillende boom is, en dierbalven, lib. 3: 
Cap. 38. onder demtaam van Arbor LaCtaria-of Melk- 
bout , zal befchreven worden. 
De Saizoenen van de Mangas zyn op Fava van Augu- 
Jus tot October , dog in Amboina komenze wel wat later , 
te weten in November en December, en ook zomtyts, als 
"er veele zuide-winden «vayen , wel wat vroeger. In Car 
nara en Guzaratten beeft menze van April tot er 5 
gelyk 
