1. Boek. XXI. Hoofdft. 
curefcunt , uti Lin/chotenus teftatur. Quibusdam annis, 
fi Zephyri fuerint frequentiores , arbores hz tam co- 
piofe florent , ut vix foliatura dignofci poffit, hoc- 
ue plurimum ea ex parte‘, que PEDES eft expo- 
e? quod Incole tanquam fignum habent proxime 
inftantis, vel jam orti morbi f oidemici: quamvis hi 
flores plurimum inutiliter decidant, indicio humido 
hoc Zephyro flores magis excreviffe quam conftanti 
nature lege & tempore. Hocobfervavimus annis 1657 
& 1664. quim Mange arbores Menfibus Julio & Au- 
ufto extra ordinem floruerunt , femper fupervene- 
runt febres Epidemic, peftilentiales Dyfenterie , fi- 
milesque plures morbi , qui omnes non florentibus 
Mangis vel Durionibus, fed infalubri , h. e. nimia 
humiditate , ac calida aéris qualitate excitati fuerunt. 
Sepe etiam obfervantur quibusdam annis Mangz bis 
terve fructus proferre, femper inter fingulas fructuum 
produ&iones de novo florentes , tumque primos dant: 
fructus Septembri, & fic porro ufque in Aprilem. 
Mangarum nuclei hinc inde proje&i , fi terram 
mmodo attingant , facillime progerminant, fepe ftipi- 
tibus duobus tribusve fimul, quorum unus perfe&um 
format truncum. Vefpertiliones hos quoque expetunt 
& comedunt fructus, hinc inde illorum nucleos di- 
fpergentes , qui omnes facile quoque radices agunt 
ac progerminant ; Mange arboris truncus , prefertim 
junioris , fepe etiam incidendus eft, ut melius excref- 
cat, ac precocius fuos edat fru&us , quum abundan- 
tem tunc emittat fuccum: Veterestrunci reg funt, 
per emia illis increfcunt plurime Polypodii fpecies, 
ilices , alieque herbe , que diligenter expurgande 
funt, quum arbori magnum adferant damnum. 
Nomen. Latinis Arbor Mangifera ; fructus Manga Do- 
meftica ; Malaice Mangka vel vulgo Manga & Mam- 
pelaan (quod nomen proprie fecunde , feu vulgari 
competit fpeciei) Arabibus Ambig. Persis Amb & 
Amba: in Indoftana apud Canarenfes Ambo. Terna- 
tenfes Coäve ; Tidorenfes Quale. Amboinenfes in Hi- 
toe Taipa vocant: in Leytimora Way Way, quod nó- 
men cum filveftri commune eft, quum domeftica in 
Amboina quondam ignota fuit, Javanis & Balenfibus 
Po. Macaflarenfibus Taipa : Bandenfibus Manpelaen. 
Locus. Mangifera per totam occurrit Indiam , atque 
ipfi vicinam Perfiam, in una tamen regione frequentior 
quam in altera. Occidentalis enim Indoftanz plaga ab- 
ündantius eam profert Orientali. In Sumatra non funt 
frequentes he arbores , in Aracana quidem , ac prefer- 
tim a Patàna ufque per totam Siamam , nba: quoque 
ac magnis infulis, nufquam autem forte adeo funt 
uentes, atque multiplicatze ac in Macaflara, ubi va- milf 
æ hujus occurrunt filve & campi. In Amboina, 
Banda, ac Moluccis quondam non reperiebatur , fed per 
'regrinos advecta eft mercatores, videntur enim Ma- 
pen & Javani in Bandam eam transtuliffe & Macaf- 
farenfes in Amboinam prefertim in Hitoeam , ubi ño- 
men inde etiam retinuit. Ante annum 1655. circa Ca- 
ftellum Victoriam in Amboina pauciffimz erant Man- 
ge arbores, ac fere nulle alie nifi in celebri , fed par- 
va filva in Hila , eodem autem anno juffu przfe&i 
Arnoldi de Vlaming , plantarum amatore , in amplis cir- 
ca arcem Victoriam plateis plantatz fuere , ac inde 
er totam difperfe Leytimoram, arbores enim hz in 
atis plateis grate funt non tantum ob umbram, fed 
od flammas etiam arceant, ne ab una in alteram 
ifpergantur partem: Rubra autem Manga feu Man- fi 
ga Daging plurimum crefcit in Patana vel Siama, ac 
quoque in Bangaya, 
Ufus , ae Natura. Mange plurimum comeduntur 
crude ob delicatum earum faporem, qui, licet plu- 
rime comedantur, fere nunquam obftat, & exterior 
tantum earum cortex aufertur, reliquum in partes 
eonfeinditur , vel exfugitur ejus fibrofa caro, que 
nucleo inhzret; quidam etiam has macerant partes 
in vino Hifpanico , quod tamen meo judicio inutile 
‚ac fuperfluum eft , quia preter hoc fatis funt calidi 
hi fru&us, Mange enim natura eft humida quidem, 
fed fimul calida, ac tenuem biliofumque generat chy- 
lum, unde vino Hifpanico non opus elt ‚ut exaltetur, 
numquam tamen notabile adfert damnum, licet copio- 
fe comedatür: excepto quod hi fruétus fanguinem cale- 
faciant , atque hine exanthemata feu Sudamina cutis 
cauflent, 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 9; 
elyk Linfchooten Giro, In zommige jaren , als "er vee- 
e zuide-windem wayen, bloeyen deze boomen zo overvloe- 
dig, dat men qualyk bet loof daar van bekennen kan, en 
dat meeft aan die zyde, daar de zuide-wint raakt , t welk 
de Inlanders voor een teeken van aanftaande , of alree onta 
Jaane en byloopende ziekte bouden , boewel dat bloeizel meeft 
vrugteloos afvalt ‚tot een bewys , dat bet meer door de vog- 
tige zuide-wint , dan door de beftemde tyt der natuur uit- 
gelokt wert: dit bebben wy gezien in de jaren zeftienhon- 
dert zeven en vyftigen vierenzeflig , dat als doen, wanneer 
de Mangas in de maanden Fulio en Augufto ongemeen 
bloeiden, Velkens daar op volgden veele Inlantjche koortzen, 
peftilentiale roode-loopen , en diergelyke quaalen meer , wel- 
ke alle miet door de bloeyende Mangas of Durionen, maar 
door de ongezonde , dat is overvloedige vogtigheit en war- 
me confbitutie des jaars , veroorzaakt wierden : men ziet ook 
dikwils , dat in zommige jaren de Mangas twee a driemaal 
dragen , telkens tu[Jcben yder dragt byzonder bloeyende , en 
als dan beeft men de eerfte rype vrugten in September , en 
zo voorts tot in April. * 
De Mangas korrels, bier en daar wegge/meeten zynde , 
alffe maar de aarde raaken, fcbizten zeer ligt uit , en dat 
wel met twee en drie kammen te gelyk , dog waar van maar 
eene tot perfellie komt. De vleermuizen zyn mede zeer gre- 
"tig of graag na deze vrugten, en verfpreiden de korrels bier 
en daar, die dan ook alle zeer ligt uitfchieten. In de ftam 
van de Mangas-boomen , inxonderbeit van de jonge, moet 
men dikwils kerven bakken , waar door by te beter opfcbiet, 
en te vroeger orugten draagt , om dat bier door bet over- 
vloedige zap een weinig witgetapt wert; de oude Dammen 
gewinnen ligtelyk , of eigentlyker , zy worden veeltyts ge- 
quelt van veele zoorten van Polypodium , Vaaren „en an- 
dere ruigte , die men naarflig daar van wegruimen en zuia 
veren moet, want bet brengt den boom groot nadeel toe. 
Naam. Ìn "t Latyn, de boom Mangifera , de vrugt Man: 
ga Domeftica , in °t Maleyts , meeft door gebeel water- 
Indien , Mangka , of gemeen Manga , en Mampelaan (wel- 
ke naam eigentlyk van de tweede deen zoorte moet vers 
ftaan werden) Arabis Ambig. Perfiaans Amb, en Amba: 
in Indoftaan by de Canaryns, Ambo, Ternaats Coäve, 
Tidorees Quale : Amboins , op Hitoe ; Taipa: op Leytimor 
Way Way, een naam gemeen met de wilde , om dat de tam- 
me eertyts in Amboina onbekent was, Re en Baleys 
Po, op Macaffers Taipa: op Bandees Manpelaan. 
Plaats. De Mangas vint men door gebeel Ooft-Indien, 
en ook nog daar buiten in de Perfiaanze grenzen , dog in’t 
eene lant/chap meerder , dan int andere , want de wefl-zyde 
van Indoftaan is daar van rykelyker voorzien dan de ooft 
zyde; op Sumatra zynze niet overvloedig , maar wel in Ara: 
can, en inzonderbeit van Patane af door gebeel Siam , als 
mede op Fava en de groote Eylanden , dog nergens Baan "er 
chien zoveel by malkander als op Macaffer , alwaar men 
groote bo[Jcben en velden daar van beeft: op Amboina , Ban- 
da, ende de Moluccos bebbenze eertyts niet gebat, maar door de 
vreemde kooplieden ontfangen, want bet Ginet, datze de Ma- 
leyers en Javanen in Banda hebben overgebragt, ende de 
Macaffaren in Amboina, inzonderbeit op Hitoe , alwaarze 
na dezelve natie ook nog bun benaming dragen : voor bet jaar 
zeftienbondert vyf en vyftig waarender aan bet Cafteel Vic- 
toria in Amboina nog zeer weinig Mangas-boomen, en bykans 
een andere als aan en in bet vermaarde , dog kleine bosje op 
Pita , maar in't zelve jaar zynze door laft vanden Admiraal 
Arnold de Vlaming (een liefbebber van plantagie) op de 
ruime ftraaten aan’t Cafteel Vittoria geplant , en zo voorts 
door gebeel Leytimor verfpreit ; want deze boomen zyn zeer 
bequaam in ruime ftraaten , niet alleen om bare aangename 
chaduwe , maar ook om datze den brant ftuiten, en belet- 
ten ‚dat die van de eene zyde zo ligt niet na de andere 2yde 
overflaat : vallende de roode of Manga Daging meeft in Pa- 
tane, of Siam, en ook op Bangay. 
Gebruik, en Aart. De Mangas worden meeft raauw pge- 
geeten, wegens bare lekkere fmaak , waar van men qualyk 
zat of moede worden kan, en men fcbilt alleenelyk de buiten fte 
dunne fcbelle daar af , dereft [nyt men in flukken , of zuigt 
bet van ’t bairige vlees (dat aan de korrel ar bangt) af: 
zommige weeken de ftukken ook wel in Spaanfche-wyn , dog 
't welk , myns oordeels , onnoodig is, om datze buiten dien 
nog vierig genoeg zjn, want de angas;-zynde van na- 
tuur vogtig en beet, genereren een dun, geyl „en galagti 
voetzel , 't welk men nog met geen Spaanfche-wyn en beboeft 
te verfterken: zy brengen egter geen zonderlinge fchade aan, 
al eet menze ook al wat rykelyk ` bebalven datze het bloet wat 
verhitten, en als dan genereerenze wel eenige vuurige ops 
dragtigheeden des buits , in °t Latyn Sudamina of in °t ge- 
meen 
