96 
cauffent, unde do&us Paludanus apud Linfcbootenum > 
vel Mangam non novit, vel immaturam guftavit, qui 
fcribit nature effe frigide, quod locum habet in im- 
maturis, que acide & adftringentes funt: Hz apte ad- 
modum funt & ufurpantur in muria & aceto conditz , 
uti cum Olivis Hifpanicis fit, ille etiam eodem modo, 
eundemque in finem , ad appetitum nempe excitandum 
aliis jun&tz cibis comeduntur: Portugalli melius fole- 
bant illas preparare, quas primo in aqua marina ali- 
quod per tempus macerabant , dein viride Zingiber ac 
Yorra illis inferebant , & locum nuclei exema hifce in- 
plebant, quas in aceto ac contrito Sinapi aflervabant, 
hz vocabantur Mange Aetchiar , vel Portugallice Man- 
ga Recbeada , quod noftri pronunciant Manga Retsjada, 
quia ad omnes Atsjar Reche, feu Capficum adhibetur. 
Ceterum Mange quoque crude bone funt, ut cum O- 
ryza comedantur , in minutas confciflz partes, vel pif- 
cium jure inco&tz , quz cibis iftis gratam -conciliant 
aciditatem: Ex femimaturis quoque inftar pomarii co- 
quitur cibus: Si enim coquantur, earumque caro per 
craffius trajiciatur linteum , ut earum fibrz tollantur, 
hzcque faccharo mifceatur albo , gratam acquirit acidi- 
tatem : Interior nucleus , uti dictum eft, ob amaritiem 
edendo ineptus eft, quidam autem eum tanquam Me- 
dicamentum adhibent, nempe ctudum ad lumbricos, 
alii autem contoftum contra Diarrhzam, & ad eam 
fiftendam ufurpant. 
In craffiffimis ramis omnes quoque plantarum fpe- 
cies uti Vifcum , fimilesque , que e terra progermina- 
re nolunt, inplantari poffunt, DE facile quoque illis 
inherent, fi cum radicibus mufcofis & pauco luto ar- 
boris cortici alligentür, tales autem rami fructus non 
bene producunt: Nihil] eft , quod anxietatem , quz 
alicui ex efu Pinangz Mabok fupervenit , melius tollat, 
quam fi fuperedatur huic matura Manga. 
A fufco juniorum foliorum colore, quz e fufco pur- 
urafcunt, quzdam indufia vocantur Cain Poetsjo-pou , 
ec quoque folia cruda comedi poflunt, vel inftar Ats- 
jaar ufurpari, uti aliarum arborum fimilia juniora fo- 
Be que Ulang Ulang vocantur: Arbores he multum 
involvuntur aranearum telis, aliisque fordibus, que 
ipfis adherent, quzque efficiunt , ut picta florum 
pars pereat. Expertum quoque fuit arborem hanc ob 
abundantem fuccum vi ignis refiftere poffe , in com- 
muni enim incendio accidit , quod omnis ejus coma feu 
folia comburerentur , brevique poftea arbor non tan- 
tum letius regerminaret , fed meliores quoque gere- 
ret fructus’, quam antea: Ex expreffo & pellucido fuc- 
co faccharo mixto & ebullito craffam folebant confi- 
cere confervam , Rob d'Mangas ditam, zegrotis gra- 
tiffimam ori refrigerando & refocillando loco Rob Ri- 
befiorum. In MacalTara fructus magna in quantitate fub 
arboribus decidunt , qui omnes ob copiam nec nu- 
trii, vel edi poffunt, deciduos autem hofce con- 
tundunt & fuccum eorum exprimunt, quem magnis 
indunt ollis feu Cacabis, unde fit acetum. 
Minores due fpecies, licet non ita grati funt fa: 
poris, in Macaffara tamen ob raritatem magnatibus 
offeruntur: que recentes non fünt comedende, 
fed aliquot per dies funt deponende: Recentiffime 
enim prope caules acerrimum habent lac, quod la- 
biis nocet, uti in recentibus quoque detegitur Ficu- 
bus. Inter Mangarum genera numerari quoque poteft 
fruétus, qui in Banda Pau vocatur, cujus arbor ma- 
jora gerit folia quam Manga vulgaris feu domeftica, 
hec autem inequalis funt magnitudinis , quedam 
enim feptem pollieum habent longitudinem ac trium 
latitudinem, alia autem decem vel undecim pollices 
funt longa, ac tres lata, anterius rotundiora , quam 
vulgaris Mangz folia, obtufoque apice. Nervus me- 
dius longitudinalis utrimque quoque protuberat, fo- 
liaque plurimis lateralibus coftis parallelis conftant, 
quz inferius protuberant, ac fuperius foveolas feu 
areas cfformant , Mange porro folia funt glabra, fir- 
ma , rotunda , ac longis infixa petiolis , ad fuperiorem 
ramorum partem nullo locata ordine, ejus flores ac 
fructus racemofi funt inftar Mange, racemi autem hi 
funt majores ,,ac in paucos laterales divifi , fru&tus 
quidem fere cum Mangis conveniunt, verum funt 
oblongiores, quidam autem breviores ac rotundio- 
res , ac prope petiolum quoque protuberantes ab una 
parte: Horum color eft inftar vere Mange ex luteo- 
virens ; fub tenui pellicula caro latet pilofa feu fi- 
brofa inftar Mange domeftice , fed eft carnofior, 
: : dulcis 
HERBARII.AMBOINENSIS 
Liler I. Caput XXI. 
meen root-bont genaamt , en daarom moet den geleerden Pa- 
ludanus, by Linfchooten , of de Mangas niet gekent, of 
onrype geproeft bebben , [chryvende datze kout van aart zou- 
den wezen , en 't welk alleen in de onrype waar is , dewelke 
zuur en adfbringeerende zyn. Deze onrype Mangas zyn zeer 
bequaam en gebruikelyk om in pekel em azyn te leggen , gelyk 
men de Spaanfche Olyven doet , werdende ook tot dieneynde en 
op dezelve maniere (te weten om appetyt te verwekken) by al- 
derbande koft gegeten. De Portugezen plegenze wat beter 
toe te bereiden , dezelve eerft in zout-water cen tyt lank we- 
kende , daar na met groene gember en knof-look befteekende of 
eygentlyk de plaats van de uitgenomen korrel opvullende , en 
in azyn en gemaale moftaart bewarende , en deze noemt men 
dan Manga Aetchiar , of in’t Portugees Manga Recheada, 
’twelk de onze uitfpreeken Manga Retsjada , om dat by alle 
Atsjar Reche, of ritsjes (datis Capficum) gebruikt wert; 
anderzints zyn de raauwe Mangas ook een gemeene koft „zo 
om by ryft te eeten „kleingefneeden zynde , als in vis-zop ge- 
kookt, "t welk die koft een aangename zuurte geeft : uit de balf- 
rype Mangas wert ook een aangenaam appelmoes gemaakt : 
want als menze kookt, en bet vlees door een grof doekje kleinft, 
op dat er de draaden uitblyven , en dan rykelyk met witte zui- 
ker mengt , zo krygt bet een aangename rynsheit : de binnen- 
fle kern is ‚als gezegt , wegens zyne bitterheit onbequaam om 
te eeten , dog zommige geven bem als Medicyn-raauw in, 
tegens de wormen des buiks , en andere weder gebraden te- 
gens den buik-loop, en om die te floppen. 
Op de dikfte takken kan men ook alderbande zoorten van 
Angrek , en diergelyke kruiden , die niet wit de aarde waffen, 
planten, en dewelke ook daar op zeer ligt beklyven , als men- 
ze met baar mofige wortelen „en een weinig flyk op de fcborf- 
ze des booms vaft-bint , maar zodanige takken willen als dan 
mede niet wel dragen: daar is niets dat de benautbeit , die 
ymant door "Testen van Pinang- Mabok overkomt , beter ver- 
dryven kan ‚danalsmeneenrype Manga daar opeet. ` 
Na de bruine verwe of koleur der jonge bladeren, dewelke 
van bet bruin na bet purper trekt „werden zommige kleetjes 
Cain Poetsjo-pou toegenaamt „en déze bladeren kan men ook 
raauweeten , of tot Atsjaar gebruiken gelyk diergelyke an- 
dere jonge bladeren , die men Ulang Ulang noemt. Deze boo- 
men zyn zeer bezet met fpinnerakken , en andere vuiligbeit, 
die in dezelve blyft bangen; en dewelke maken „dat bet mee- 
‚ftendeel van bet bloeizel bederft : men beeft ook ervaren , dat 
dezen boom, wegens zyn overvloedig zap, bet gewelt des 
vuurs kan tegen oan, want bet in een gemeene brant gea 
beurt is, dat alle het loof afbrande , en kort daar naar da 
boom niet alleen wederom weeldrig uit/choot , maar ook beter 
vrugt droeg , dan te vooren. Uit bet geperfbe en doorfchy- 
nende zap, met zuiker vermengt en opgekookt, pleeg men 
een dikke conzerve te maken , Rob d'Mangas genaamt , zeer 
aangenaam voor zieke lieden, om de mont te ververfchen, 
in plaats van Rob d'Ribes. Op Macaffer vallen de vrugten 
in menigte onder de boomen , als konnende wegens baare veel- 
beit niet alle genuttigt werden, dog de afgevallene nemen- 
ze en ftooten of perzen bet zap „met groote potten vol , daar 
uit , en dat alleen om azyn van te maaken, ` 
De twee kleine zoorten, boewelze [legt van [maak zyn, ` 
werden egter op Macaffer aan de grooten geprezenteert we- 
gens bare zeltzaambeit : en men moetze ook niet verfch eeten, 
maar eenige dagen laten leggen : want de gebeele verfche beb- 
ben by den. fteel cen [cberpe melk, die de lippen wat verzeert, 
gelyk de verfche vygen doen. Onder de Mangas geflagten 
kan men ook reekenen een vrugt, die men in Banda Pau 
noemt, zynde grooter van bladeren dan de gemeene Manga, 
en ook door malkanderen van een ongelyke grootte, want zom- 
mige zyn zeven duimen lang , en twee breet, andere weder 
tien en elf duimen lank , en drie breet , ook van voren ron- 
der, dan de gemene Mangas-bladeren „ en met een ftompe 
Spits: de middel -zenuwe built of puilt te wederzyden uit , 
met veele groote ribben aan de zyden , dewelke ook beneeden 
uitfteeken , en boven kuiltjes of voorens- maaken , daarze aan 
de Mangas-bladeren mede uitfteeken , voorts zynzeglat, Dat, 
en op langagtige fleelen, rontom de woorfte takken zonder 
ordere fiaande, bun bloeyzel en vrugten komen aan troffen 
voort , gelyk de Mangas, dog deze troffen zyn grooter „ en 
in mense zyde-takken verdeelt, de vrugten komen, ook ten 
naaften by met de Mangas over een, dog zyn wat lankwer- 
piger , zommige korter , en ronder , en by den fteel, mede 
een bult aan de eene zyde bebbende; de coleur is gelyk die 
van de regte Mangas , te weten geel-groen , onder een dun- 
ne fchel legt een bairig vlees , gelyk aan de gemene Mangas, 
dog 't is vleesagtiger, laf-zoet van fimaak , en zonder dien 
geilen reuk, die in de Mangas is , zynde egter aangenaam 
om raauw te eeten, en in Banda maakt men vee kd 
