98 
ris hepatici, cum magno itidem nucleo ac pauca 
carne, que plurimum eft acida, vel matura penitus 
aquofa eft. Heecque arbor tantum in filvis reperitur, 
rima autem fpecies aliquando etiam colitur vel tran- 
poe "Utraque fpecies Latine Manga Silveftris vo- 
catur, Malaice Manga Utan: Amboinenfes eas vocant 
Taipa (quod nomen, uti fupra dictum fuit, Macaffaren- 
fibus veram denotat Mangam)item Way Way, & Ouw. 
Ufus ac natura. He Mange raro crude comedun- 
tur, nifi a Balienfibus , qui cum Aatchiar tanquam obfo- 
nium ad Oryzam ufurpant, & primam potiflimum fpe- 
ciem, ex qua cum faccharo pomarium quoque pr&pa- 
rari poteft: Altera autem fpecies raro cruda comedi- 
tur, fed aliquando cum pifcibus coquitur , ut eorum 
jusacidum acquirat faporem : Utriufque lignum aptum 
eft foco exítruendo , quum facile exficcetur: Silve- 
ftres he Mange menfem ferius maturefcunt quam ve- 
ra feu domeftica. In Banda due quoque occurrunt fil- 
veftres fpecies. Prima vocatur Wau, atque cum prima 
noftra convenit filveftri fpecie, excepto quod illius 
fructus fit major, verum non ita ilofus ac Amboinen- 
fis. Altera fpecies vera eft filveftris , & hic Alir vo- 
catur, que paucam itidem prebet carnem ac craflum 
corticem, dulcem vero habet faporem,fi bene matu- 
rus fit fru&us ; ceterum fecunde noftra fpeciei proxi- 
me conveniens. i 
Tabula Vigefima Septima 
Exhibet ramum Mange Silveflris, floribus fruêtibusque con- 
fpicuum , que Manga Utan feu Silveftris a Rumpbio vo- 
catur. ; i UN 
OBSERVATIO. 
"'"&ilveftris "hec Manga a Valent. in Amboine defeript. pag. 
156. itidem commemoratur , & in Zab, No, J. juxta: Rumphii 
Figuram exhibetur. 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XXII, 
ruig als leer , niet groen , maar lever-verwig met een groo. 
te korrel , en weinig vleefch , bet welk meeft zuur Hatz. of 
geheel ryp zynde gan[cb wateragtig fmaakt : en dezen boom 
waft alleen in "t wilt , maar de cerjte zoorte wort nog zom- 
tyts wel voortgeplant en gecultiveert. 
Naam. Beide deze zoorten noemt men in’t Latyn Man- 
ga Silveftris , in `t Maleyts Manga Utan: de Amboinee- 
zen noemenze Taipa (`t welk, als boven gezegt , by de Ma. 
caffaren de regte Marga is) item Way Way en Ouw, 
Gebruik en aart. Deze Mangas werden weinig raauw 
gegeeten „ behalven door de Baliers, dieze zodanig met Aat- 
chiar , als een toefpys tot bun ryfi gebruiken, en dat mecht 
van de eerfle zoorte , van dewelke men ook met zuiker een 
appelmoes maaken kan. Dog de tweede zoort wert weini 
raauw gegeeten ,maar zomtyts nog wel by vifJcben gekookt, 
om bet zap een zuure fmaak te geven: ep bet bout van bej- 
de geflagten is bequaam tot brantbout, om dat bet ligt 
droogt. Deze wilde Mangas worden omtrent een maant 
laater ryp dan de regte of tamme: In Banda beeft men ook 
nog twee zoorten van wilde Mangas: de eerfle biet Wau,” 
en komt met onze eerfte wilde over een, bebalven dat de 
vrugt wel zo groot.is „dog zo bairig niet, als de Amboinfe. 
De tweede zoorte is de regte wilde, en biet albier Alir, 
bebbende weinig vleefch, en een dikke fchel , dog is zoet van 
fmaak , alffe regt ryp is, anders met onze tweede zoort 
meeft over een komende. 
De Seven- en Twintigfte.Plaat 
Vertoont een’ Tak van de ‘wilde Mangas-Boom met zyn bloemen 
en vrugten uitmuntende, welke Manga Utan of wilde Manga : 
van Rumphius genaamt wert. a 
AANMERKING. 
Deze wilde Mangas-Boom wert by Valent. pag. 156. ook be- 
Jebreven , en volgens de Figuur van Rumphius-op de Plact No. 1. 
verbeeit. > were í DA 
CAPUT VIGESIMUM TERTIUM. 
: Manga ‚Foetida. Bate. 
ejus coma anguftior eft domeítica , Jambofam re- 
ferens arborem. Folia quoque triplo funt majora 
quam vulgaris, quatuordecim ac fexdecim longa pol- 
lices , quinque lata digitos, junioribus in arboribus 
funt etiam majora , obfcure viridia , firma , fragilia 
tamen, ac contrita refinofum fpirant odorem: Late- 
rales cofte funt parallele, nervufque medius utrim- 
ue protuberat. Folia juniora funt quoque fufca, fen- 
Am acuminata; flores in majoribus magisque. exten- 
fis infident ‚corymbis quam in vulgari , qui coloris 
funt purpurafcentis feu incarnati , ex quinque con- 
ftantes petalis reflexis , fere inftar florum Blimbing, 
qui in centro fuftinent quinque ejusdem coloris ftami- 
na, quorum unum altero longius eft, in quorum me- 
dio luteum erigitur piftillum, quod in fru&um abit. 
Flores marcefcentes lutefcunt carneis diftincti lineo- 
lis, fique hi racemi abrumpuntur, copiofius ac tenax 
magis & flavefcens effundunt lac,quam Mange race- 
mus vulgaris: flores hic debilem habent odorem, plu- 
rimique decidunt. Arbor enim tot fructuum pondus 
ferre non poffet, fi omnes. vel plurimi forent- per- 
fedi: RUE Februario & Martio florent, fructusque 
maturefcunt anni tempore pluviofo, fed non cer- 
tum obfervant tempus. | 
Fructus hic quoque multo major eft quam vul- 
garis,inftar pugni nempe majoris, forma hujus quo- 
que rotundior eft quam Mange domefticz, nec fu» 
perior apex ita incurvatus: Fructus eft fquallide 
virens, lignofus fere , parum hirfutus,. nec\ita fuc- 
cofus ac Mange , magnum quoque continens nucleum 
feu officulum: Sapor ex acido refinofus eft, & recens, 
non ita gratus ac domeftice ; odor eft gravis , in- 
gratus, caput gravans, fi autem hic comedatur fru- 
Cus, non ita odor percipitur, maturi penitus flavef- 
cunt „ ac fponte decidunt. Truncus zqualem gerit 
cor- 
Hä hec Manger arbor rectum gerittruncum, 
Xu HOOPDSTIE 
| Mangas Stinker-Boom. ! 
E Stinker-boom heeft een regte ftam , en zyn kruin is 
/malder dan de Mangas , wel gelykende na den Fame 
boes-boom zen de bladeren zyn ook wel driemaal groo- 
ter dan die van de Manga , te weeten veertien a zeftien 
duimen lank , en vyf vingers breet , en aan de jonge boomen 
zynze nog al wat grooter , donker-groen en ef, dog bros 
of breekzaam ; gewreeven xynde gevenze een: bersagtigen 
reuk van baar. De dwers-ribben flaan evenwydig, ende 
de middel-zenuwe puilt. aan weder-zyden uit: de jonge bla- 
deren zyn ook bruin , en allengskens fpits toelopende. Het 
bloeyzel komt voort aan grooter en meer uitgebreider troffen 
dan aan de Mangas ‚zynde van koleur purper of incarnaats 
en beftaande uit vyf blaatjes, alle wat agterwaarts geboo- 
gen, bykans gelyk bet bloeyzel van Blimbing , van binnen 
vertoonen baar wyf draatjes van de zelfde koleur , waar van 
bet eene langer is, dan bet andere, bebbende in de midden 
een geel knopje „daar de vrugt uit voortkomt. Het bloeyzel, 
out geworden zynde , wort geel met ligt-roode ftreepjes , en 
als men deze troffen afbreekt , zo komt "er een FE 
geelagtige en taye melk uit „dan uit de Mangas-tros ‚maar 
uit de bladeren komt vry wat minder , ende de geheele boom 
is zo zappig niet als de Mangas: zy hebben cen flappen 
reuk „en bet. meefte bloeyzel valt af: want den boom zoude 
den laft van zo. veel vrugten niet konnen draagen , byal- 
dien zy alle, of bet merendeel , tot volkomentbeit quamen; 
zy bloeyen in. February en Maart , en de vrugten worden 
ryp in de reegen-moe[Jon , dog bouden zo geen precizen tyt. 
De vrugt is ook veel kloeker dan de-tamme Manga, te 
weten als een groote vuift , ook is zyn gedaante ronder dan 
de Mangas , ende de benedenfte fpitze zo krom niet geboo- 
gen, de koleur is ouil-groen „en als boutagrig „een weinig 
ruig y bet binnenfte vlees is bleek-geel , ook zo bairig , nog 
zappig niet, als van de Manga, bebbende ook een grooter 
Been of korrel: de fmaak is uit den rynzen bersagtig , en 
vers, zo aangenaam niet, als van de gem. Manga; de reuk 
is flerk , onlieffelyk en bet booft wat befwarende , dog als 
men daar van eet , gevoelt men dezelve zo zeer miet, de ge- 
heele rype worden een weinig geel, en vallen van zelfs "8 
Lé 
