1. Bock. XXIV. Hoofd. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. pg 
corticem, nec.ita fcaber eft ac Mange, fique inci- 
datur, paucus exftillat tenax, atque lacteus fuccus, 
qui cutim adurit , fi ipfi illiniatur, immo fæpe e- 
tiam exulcerationes excitat. 
Nomen. Latine Manga Foetida ; Noftratibus Stinker, 
non quia. foetidum habet odorem , fed quia admo- 
dum gravis ac moleftus eft: Malaice Bate & Batu- 
Malacca , guo nomine hifce in infulis quoque funt no- 
ue: Aliis Malaice quoque audit Ampatsjan, in Banda 
Batsjan. In Macaflara eft ignota, in partibus Celebes 
Orientalibus Dodeco vocatur, & in Balya Batel. 
Locus. Non fponte in filvis crefcit , licet parum 
colatur , fed plurimum per vefpertiliones difpergi- 
tur ac feritur, qui officula hinc inde projiciunt: In 
plurimis porro occurrit infulis Moluccis, in Amboi- 
na, Banda, Java, Balya, ac in Celebes parte Orien- 
tali, fed raro. à | 
U/us. Foetidi hujus fruêtus natura non eft ita hu- 
mida, fed calidior quam vere Mange, hinc quoque 
hi fructus non tanta funt edendi copia, exanthemata 
enim calida & febres excitant , decorticantur & in 
partes diffecantur uti vere Mange , penitus autem 
debent elle maturi, quum ex acido funt dulces, alias 
omnino funt acidi , ac ficciores quam vera Manga, 
ad coctionem vel frictionem non adhibentur. Hzc 
autem in horto non eft plantanda, in quo aliz prope 
hanc crefcunt plantz , quum plurimam in fe attrahat 
terre humiditatem , ac adeo aridam vel ficcam reddit, 
ut cetere omnes pereant vel quafi exurantur plan- 
te: Hec itaque omnium eft infaluberrima , nec in 
ullis permittenda morbis , praefertim iis nocet , qui 
Icerationibus vel vulneribus laborant: Hanc autem 
ad arborem foetidam alia quoque pertinet arbor, quz 
in Java & Balya nota eft nomine Wani : Cujusque 
fru&tüs noftratibus in Batavia vocantur Sergiants- 
klooten, quorum arbor & fructus memorate foetide 
proxime conveniunt, folia autem ejus funt paulo 
anguftiora, hujus arboris fuccus lactefcit nec urit, 
flores ex purpura-rubent, longisque ex racemis. de- 
pendent -Ejus fructus eft longior ac magis acumi- 
natus quam foetide , cujus caro magis albet & me- 
lius fapit, nec ita fibrofa eft nec graviter olens, ne- 
que etiam. tam calidae qualitatis +. Intus continetur 
magnum oblongum putamen, quatuor longum polli- 
ces ac duos latum digitos,.cui caro annectitur, at- 
que in hoc continetur. magnus ‚oblongus, fufcus nu- 
cleus, qui in binas dehifcit partes, ac in terram de- 
cidens facile progerminat inftar nucleorum Mangz, 
ficci autem numquam, unde extra.has terras raro 
tranfplantari ER eft fructus in Batavia & 
Java, qui falubrior quoque habetur quam foetida, ` 
+ Se 4 
Tabula Vigefima O&ava 
Ramum exhibet Mange foetide, que Bate & Batu vocatur, 
ubi ejus flores , ac fru&uum rudimenta cum junioribus 
fructibus per A & B. indigitantur. _ 
C. Integrum denotat fructum naturali fua forma & magni- 
tudine. i 
OBSERVATIO. 
Manga hæc foetida a Valent. in Amboine defcript. pag. 156» 
quoque commemoratur, & altera Sergiants - Ballen dicta pag. 
157. 
1 
eat ra Ks 9. CR MÉ 
A AN RM 87 
De flam beeft een effene feborffe; en wort mede zo ruie 
niet als die van de Manga, en als men daar in kapt, dan 
loopt "er een weinig tay en melkagtig zap uit, "t welk de 
buit verbränt , als men 't daar op Jmeert , ja dikwils ook 
wel ulcerdtien veroorzaakt. 
Naam. In’t Latyn Manga Foetida: by onze Duit/che 
Stinker, niet om datze een vuile [bank beeft , maar van baren 
Jierken en moeyelyken reuk; int Maleyts Bate en Batu- 
Malacca , met welke naam zy ook in deze Eylanden bekent 
is: by andere, ook in ’t Maleyts, Ampatsjan, in Banda 
Batsjan, op Macaffar iffe onbekent , maar in de Celebifche 
Oofter-deelen biet zy Dodeco, en Baly Batel. 
Plaats, Zy waffen niet van zelfs int wilt, dog wer- 
den egter weinig gebavent „maar meeft voortgezait door de 
vleermuizen , die de korrels bier en daar werpen: of laaten 
vallen ; en men beeftze meeft in alle de Molukze Eylanden, 
Amboina, en Banda, als mede op Fava, Baly, en bet 
Oofter-deel van Celebes , dog weinig. 
Gebrüik. Deze Stinkers zyn van natuuren min vogtigs 
dog beeter dan de Mangas, en daarom moet men zo veel 
daar van niet eeten, anders génereerenze beste opdragtigbe- 
den en koortzen ; men fchiltze en fnytze aan flukken gelyk 
de regte Mangas , maar zy moeten wel ter deegen Typ zyns 
wanneerze uit den rynzen mede wat zoet vallen , anders 
zynxe zuur , en in 't eeten drooger dan de Mangas , tot bet 
kooken en |Loowen werdenze niet gebruikt : maar dezen 
boom moet men in geen tuin lyden of dulden, daar andere 
planten rontom fiaan; want by zuigt de meefte vogtigheit 
des aardryks alleen naar zig , en maakt het zelve zo dor en 
mager , dat de andere planten daar door of uitgaan of als 
verbrant blyven flaan; in fomma , onder al e Mangas- 
zoorten is dit de allerongezont[le , en in geene ziektens toe- 
gelaaten , dog inzonderbeit is /chadelyk de gene, die eenige 
ulceratien of openheit des buits hebben, en tot dezen. Stine 
kert-boom gehoort mede nog een andere boom, dewelke op 
Fava en Daly bekent is met de naam Wani: en waar van 
de vrugten by d'onze tot Batavia Sergiants-klooten wor- 
den genaamt , aan boom en vrugten de voornoemde Stinker 
nef gelyk zynde , dog de bladeren vallen wat [n , de 
melk des booms is wit, en niet brandent , bet bloeyzel meeft 
purper-root, en, aan. lange iren bangende. De vrugt is 
wat PER itzer dan de Stinker , en beeft cen witter 
en Jmakelyker vlees ‚niet zo dradig nog flerk riekende „nog 
ook niet zo beet van eygenfebap: van binnen leit een groote 
lankwerpige neut of Jcbaal , vier duimen lank , en twee vin- 
gers breet ,daar’t vlees aanbangt „en daar in vint men een 
róote lankwerpige bruine korrel , die zig in tween laat dei- 
en , en op de aarde vallende ligt uitfcbiet gelyk de Mangas 
korrels , maar de drooge geenzints , en Waarom men dezelve 
buitens lants qualyk verplanten kan. Het is een gemeene 
vrugt op Batavia en Fava, werdende ook voor gezonder 
gebouden., dan de Stinkers. 
De Acht- en Twintig fle Plaat 
Verbeelt een Tak van de Manga foetida , ofte ftinkert en Bate ge- 
naamt van Rumphius, alwaar zyn bloemen, en de fcbepzelen 
der vrugten nevens de gebeele jonge door A en B. aangewezen 
werden. ^ 
C. Vertoont een vrugt in zyn natuurlyke grootte en gedaante. 
AANMERKING 
_ De Stinkert-boom werd by Valent. in de befchryving van 
Amboina pag. 156. en de Sergiants Ballen- Boom pag. 157. 
mede befcbreven. 
» 
CAPUT VIGESIMUM QUARTUM. 
Durio, Duryon. 
Uriones a multis excellentiffimi Indie fructus 
habentur, quum autem novitiani diu ab iis ab- 
horrent ob gravem eorum odorem, fententia 
hec non eft univerfalis: Arbor eft celfifima , faltem 
inter frugiferas edules altiffima: Coma non eft denfe 
foliata, fed laxe extenfos gerens ramos, truncus in- 
ferius eft angulofus & quafi alatus, equali cinereo & 
ad luteum vergente cortice, quo inter alia arbor fa- 
' cile dignofci poteft: Folia vulgaris funt forme , & 
Cerafinis fimilia: ad oras autem non dentata, hinc- 
que nucis mofchatz foliis fimillima, femi-fpithamam . 
longa , duds lata pollices ; fuperiore parte obfcure 
oe virentia 
XXIV. HOOFDSTUK. 
De Doerian-Boom. 
E Durioenen worden van veele voor de treffelykfte 
D vrugten van Indien gehouden dog dewyl de nieu- 
welingen een langen tyt daar van afkeerig zyn , we- 
gens bare zware reuk, zo is dit oordeel niet algemeen. De 
boom is zeer boog, immers onder de eetbare vrugtdragende 
boomen de alderboogfte : de kruin is niet digt van loof , maar 
ydel , niet te min mitt b) hý ani takken , de flam is benee: 
den boekig en als gevleugelt , met een effene graauwe en 
naar den geelen Net nde gets waar aan de boom onder 
‚anderen ook kennelyk is. De bladeren zyn van gemeen fat- 
zoen, en die van de kerze-boom niet ongelyk: dog aan de 
kanten geenzints gekartelt , en dierhalven de sVoote-mu/- 
N 2 febate 
