1. Boek. XXIV. Hoofd/t. 
Incolz ex invidia fepe aliis inponunt, quum fora- 
men perforent in alicujus arbore ufque ad medul- 
lam, illudque Opio replent, unde omnes brevi Du- 
riones tam maturi'quam inmaturi decidunt; auctor 
vero, fi detegatur, etiam plectitur, arbor enim pe: 
rit; alii fuperftitiofum adhibent morem , ut Durio- 
nes decidant, qui Salis quantitatem certam ter in trun- 
cum projiciunt aliqua muffitantes verba: Quum an- 
nis 1055 & 1656. poft ingentem ficcitatem copiofi 
fubfequerentur imbres , Duriones iisdem annis ter 
quaterve fuos protulerunt fru&us , fubfecutusque fuit 
morbus Endemius , qui ardentes excitabat febres, 
Phrenitidefque initar Peftis graffantes , prefertim 
fubfequente anno 1657. quum preter ordinem erat 
tempus pluviofum , plurimos & copiofos producens 
Duriones , atque hic morbus. continuabatur ufque 
in annos 1658 & 1659. unde Incolis axioma. eft, 
quod poft copiofos Durionum proventus plurimi ob- 
oriantur morbi ac febres maligne. Abjecti Durio- 
num cortices nocivum, tetrum , ac moleftum dant 
foetorem in plateis , publico hinc decreto ftatutum 
eft eos in locos abjicere, quos raro homines tran- 
feunt, & ubi a fole cito exficcantur, uti in maris li- 
tus, aliaque remotiora loca; ex corticibus hifee fic- 
catis Sinenfes cinerem comburunt, qui ingreditur 
compofitionem , & pr&parationi infervit pigmenti Ca/- 
Jomba, uti poftea in peculiari capite indicabitur, in- 
fufum hujus cineris quoque adhibetur, ut colores 
ex aliis herbis & floribus extrahantur š: quo lintea 
ac fila inbuuntur atque colorantur: eodem etiam ci- 
nere obvolvitur Baroe Gomuto. feu Sagueri arboris , 
ut exficcetur, & bonum inde fiat igniarium. Veteres 
Durionum arbores zdificatoribus & lignariis vendun- 
tur, qui trabes & aflerculos inde conficiunt, qui fatis 
durabiles funt, fi fub te&o exficcentur, neque nimis 
diu detrüncät® arbores in filvis projectz manent: Plu- 
via enim ac humiditate corrumpitur facile hocce lig- 
num, unde & hi afferes optime ad internam zdium 
ftru&turam- adhibentur, quique malos navigiorum in- 
de fabricare volunt, ftatim fuperius obturare debent, 
ne pluvia penetret, atque illos putredine inficiat. 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
103 
De Inlanders weten ook uit nydigbeit malkander veeltyts 
een botze te fpeelen, borende een gat in eens anderens Du- 
rioen-boom tot op bet bert toe , en wat Opium of Amphioen 
daar in doende , waar van alle Durioenen zo wel rype als 
onrype , in korten komen af te vallen: dan den autbeur , als 
men daar agter komt , krygt ook zyn loon, want den boom 
gaat daar van uit ; andere gebruiken eene fuperftitieufe ma- 
nier om de Durioens te doen afvallen, werpende tot drie- 
malen toe wat zout tegen den [lam „en eenige woorden daar 
by preutelende: als in de jaaren zeftien hondert vyf en zes 
en vyftig „naar een groote droogte , een [terke reegen-mouf- 
zon volgde , zo bebben de Duricenen , in "t zelve jaar, drie 
a viermaal gedraagen en daar op volgde een zwaare lant- 
ziekte van dolle en razende koortzen , die als een peft gras- 
Jeerde, en inzonderbeit in "t volgende jaar ze[lien bondert 
zeven en Vyftig , wanneer bet nog een ongemeen regen-mouf- 
zon was , veele Durioenen woortbrengende , en die ziekte 
duurde tot im de jaren zeftien bondert agt en negen en vyf- 
tig: wesbalven de Inlanders by baar oude regel of gevoelen 
blyven ‚namentlyk dat na een overvloedig Durioen-zaizoen, 
veele ziekten en quaalen komen te volgen; de weg geworpen 
Durioen-fchillen verwekken ook een zeer fchadelyken vuilen 
en moeyelyken [tank op de ftraaten , en dierbalven wert geor- 
donneert ‚dezelve op plaatzen te fmyten „daar weinig gang 
van volk is, en daarze de zon metter haaft opdroogen kan, 
gelyk op firant en andere afgelegene plaatzen: uit deze ge- 
droogde Jcbillen branden de Sineezen een a[fcbe , dewelke 
dienflig is tot bet maaken of bereiden van de Caflomba 
verwe , gelyk bier na, in ten byzonder Cap. zal gezegt 
werden , ook wert de loog uit die a[Jcbe gebruikt , om andere 
koleuren uit de drooge kruiden en bloemen te trekken , waar 
mede men dan bet os en gaaren verwen kan: en in 
dezelve affche wentelt men ook bet Baroe van de Gomuto 
of Sagueers-boom , om bet zelve te droogen , eri goeden ton- 
tel daar van te maaken. De oude Durioen-boomen werden 
mede aan de timmerlieden en bout-zagers verkogt , om daar 
balkjes en plankjes van te zagen, welke al ae duura- 
bel zyn, aile onder bet dak in bet drooge konnen ftaan ‚en 
dat ook de omgevelde boomen niet te lang in ’t bos leggen: 
want door reegen en vogtigheit bederft dit bout zeer ligt, 
en waarom deze planken niet beter zyn dan aan de binnen 
- Jtbottem wan de-buizen: en de gene die mailen tot febeepen 
. daar van willen maaken , moetenze insgelyks van boven 
Carol. Clufius in annotationibus fuis in Garcie lib. 
11. Aromat: Cap. 9. patat Guanabanum Oviedi ac Du- 
riones unos eosdemque effe fructus. Juxta Oviedi de- 
feriptionem in Hiftor.. lib. 8. Cap. 17. Ex qua conftat 
Guanabanum in America excelfa in arbore crefcere, 
folis Limonum folia referentibus , viridi cortice, 
qui plurima habet tubercula, ac intus Alba repletur 
carne officulis adfixa, quam lactis cremori aflimilat, 
&c. eo ufque cum Durionibus quidem convenit, quum 
vero addit officula hee referre femina Cucurbitz , ac 
nigra effe , facile animadvertitür Guanabanum hunc 
melius convenire cum Anona Crifpa feu Manona Pa- 
pouwa infra defcripta , quod ulterius confirmatur, 
uum Oviedus fcribat , Guanabanum fructum effe re- 
rigerantem , diebus calidis gratiffimum , quod Durio- 
nibus direéte repugnat. 
Rarum Durionis monftrum obortum fuit anno 1687. 
in arbore crefcente in Ballo Baguala , quz duobus 
fubfequentibus anni temporibus monftrofum fru&uum 
enus produxit: Hique exterius formam vulgarium 
urionum referebant , oblongiores tamen. erant. ac 
minores , ac intus in ordinarias quinque cellulas divifi, 
quarum quatuor replete erant ordinariis. fuis officu- 
lis ac eduli nucleo feu medulla, in quinta vero cel- 
lula continebatur alius parvus oblongus Durio fimili- 
bus fpinulis obfeffus ac reliqui Duriones , omnibus lu- 
tefcentibus. In hujus medio nulle diítinéte erant cel- 
lul , fed fpongiofa cantum medulla, per quam ligno- 
fus tranfibat nervus fructus pedunculo nexus, ac fu- 
periore parte digitum longus, protuberans: Hzc au- 
tem plantarum augmentatio in aliis quoque Indie ob- 
fervatur arboribus & herbis , bel. in Pompel- 
maes fructu, ubi unus alteri increfcit fru&us ; in her- 
bis frequentior eft, praefertim calidis pluviofisque an- 
ni temporibus , quum femina in cellulis fuis proger- 
minant, & petiolus per fru&um vel femen tranfit , ac 
fuperius de novo foliola emittit, quod praefertim in 
Ananafle fru&u obfervatur. 
Supra indicavimus aliquid notabile obfervari in 
pro- 
voor `t inwateren wel bewaaren. _ 
Carol. Clufius in zyn aanteekening op Garcias , Lib. 11. 
Arom: Cap: 9. is van gevoelen dat de Guanabanus van 
Oviedus, en de Durioenen eenderleye vrugten zouden we- 
ren: na datze gem. Oviedus befcbryft , lib. 8. Cap. 17. in 
zyne Hificriem: en uit dewelke men «vel bevint , dat Cone 
nabanus in America aan een boogen boom waft , met bla- 
deren gelyk de Limoen-bladeren ‚met een groene /chelle „die 
weele:pukkelijes beeft, van binnen met een wit. vleefch om 
de korrels. bangende , 't welk by met room van melk vergi- 
lykt; Ge, en dus verre met de Durioen wel is accorderende , 
maar als by daar by doet, dat de korrels na zaaden van 
Causwoorden gelyken en zwart zyn, zo bemerkt men dat 
deze Guanabanus beter met de Anona Crifpa , of Manona 
Papouwa ( bier onder befchreven) over een komt , en temeer, 
alzo Oviedus zegt , dat de Guanabanus een verkoelende 
vrugt zy, en by beete daagen aangenaam , "t welk met de 
Durioen ganfch firydig is. 
. Een zeltzaam misgewas van Durioens heeft zig in ’t jaar 
zeftien bondert zeven en tagtig opgedaan aan een boom op de 
Paffo Baguala flaande , dewelke twee MoufJonnen of jaar- 
etyden na malkander een vreemt flag van vrugten voort. 
ragt ; en deze waren van buiten als een gemeene Durioen, 
dog wat langwerpiger en kleinder , als mede van binnen in 
baar ordinaris vyf cellen verdeelt, waar van de vier ge- 
vult waaren met baar gewoonelyke korrels en bet eetbaare 
merg of pit, maar in de vyfde celle lag een klein langwer- 
pig Durioentje , met diergelyke fteekels bekleet als andere 
Durioens , dog alle geel: in de midden waren geene diflindte 
cellen , maar alleen een fpongieus merg , waar door ging 
een boutagtige zenuwe, aan den fleel van de =. vaft, 
en aan ’t voorfte eynde wel een duim lank daar wit kykende : 
dog deze vermeerdering der gewallen ziet men in Indien 
wel aan meer andere boomen en kruiden, en inzonderbeit 
aan de Pompelmoes „daar de eene vrugt in d'andere groeit: 
in de kruiden is ^t gemeen (voornamentlyk by de warme ree- 
en-tyden) dat de zaaden in baare huiskens uit/chieten, of 
t den fteel door de vrugt of zaat-korrel been loopende, 
boven nieuwe blaatjes voortbrengt „en 't welk inzonderbeit 
wert gezien of be/peurt aan den Ananas. 
Hier boven bebben wy gezegt, dat "er yets —— 
y. 
