I. Boek. XXV. Hoofdft. 
geminique ex craffis iftis pedunculis ad truncum de- 
pendent, {æpeque tam humiles ex illo excrefcunt, ut 
cerram etiam attingant, quo humiliores autem e trun- 
co progerminant, co meliores habentur. Scriptores 
hunc comparant fructum cum Melone majore, verum 
ego eum affimulo Cucurbite , feu oblongo facco , duas 
circiter fpithamas feu ulnam minorem longo, crafii- 
tie cruris humani , qui fzpe tantus ac tam gravis eft, 
ut unus vix eum tollere poffit homo: exterius craf- 
io & rugofo obtegitur cortice qui undique: angulofis 
cancellis & apicibus inftar Adamantum politorum ob- 
feflus eft, in breves apices detinens innocuos, licet 
fpinofi hi videantur: hic porro elonginquo ex flavo 
virefcit, ac tenaci mucofoque lacte obductus, ex quo 
fordide ac fumofz huic inprimuntur macule. Per 
hujus fructus centrum craffus tranfit ftylus, circa quem 
oflicula feu femina locantur, que inveftiuntur alba, 
tenaci, & mucofa carne, que edulis eft, ac folummodo 
comeditur ; officula inftar majorum funt glandium , que 
numero octoginta, centum, vel plura circa medium 
hzrent ftilum, quoque copiofiori obvolvuntur carne, 
eo melior hic fructus habetur: Officula carnofa funt 
oblonga, ad corticem rotunde definentia, ad petio- 
lum autem acuminata, ubi ipfi quoque adherent, 
locata in capfulis, eadem ex tenaci fubftantia con- 
ftruêtis, que cortici junguntur , & non edules funt, 
quum admodum nervofe fint. Sapor non rite ex- 
primi poteft, quum mixtus fit ex uvis quafi mells 
& pomis Aurantiis, verum hifce fimul jun&tis- fatuus 
inagis eft, odorque eft inftar femi-putridorum pomo- 
rum: Totus fructus intra domum non facile abícondi 
poteft, quum per odorem cito detegatur: Hujusarboris 
cortex eft zqualis, fufcus , ac plerumque fqualidus 
ob mucofum lac, quod exftillat, & nigris plurimum 
intricatur formicis. Interius lignum coloris eft citrini, 
firmum, ac tenuis fubftantie, edificationi aptum. ` 
Annt tempus. In altioribus locis maturefcunt pluri- 
mum in Decembri, in hifce autem infulis non certum 
obfervant tempus , nec omni anno producunt fructus: 
‘Tota quoque arbor fpiratodorem fructum emulantem, 
ex quo pratereuntes illam quoque obfervant ac digno- 
fcunt , plurimum tamen pluviofo celo & fub vefperam. 
Genera. In hifce Orientalibus regionibus duz tan- 
tum note funt fpecies, quatum prima vocatur Nanca 
Bilulang , & circa officula medullam gerit firmam , fed 
fragilem ac flavam , que in hac libere locantur, ita ut 
integra tolli poffint,licet fint matura, totaque fimul 
Fee ex cellulis auferri-poteft. Fructus hi funt ad- 
modumfuccofi, fed non mucofi, optimique & deli- 
. eatiffimi faporis inftar bene maturarum uvarum, fub 
hoc autem fapore mel aliquod videtur mixtum. Alii 
horum faporem Perficorum affimulant fapori: nomen 
habent a rugofo cortice; qui pellem bovinam refert, 
Malaicenfibus Bilulang. dictam, plurimumque in Java 
crefcunt , rarius in Amboina, ac fortaffe eft illa fpe- 
cies, quz a Portugallis Gira/al vocatur. Altera fpecies 
eft Nanca Bubur, h. e. pultofa Nanca, hecque prace- 
dente major eft, ac mucaginofo magis cortice fortio- 
reque praedita odore , cjus caro, interior eft albida 
ac inftar pultis mucofa. Malaice Boebur dicta. Hujus 
fructus non tam grati funt faporis ac praecedentis, 
in Amboina vulgares admodum, fed nom magni zfti- 
mantur : A Portugallis -Facca dividitur in Girafál & 
Chamba/fal „vel, uti alii- dicunt , in Barca & Papa, uti il- 
lud notatur a Linfcbotano Cap. 50. atque a Garzia ab 
Orto lib. 9. Arom. Cap, A. & Chrift. a Cofta Cap. 40. 
uum vero ill arbor in iftis regionibus a noftra pa- 
rum differre videatur, hujus generis non plures enu- 
merabimus fpecies, fed precedentem noftram ferva- 
bimus: divifionem. | 
Nomen. Latine. Saccus arboreus major. Noftratibus 
Belgis Soorzak, vel Schorzakken, quum rugofum refe- 
rant faccum: Malaice Nanca ; Ternatice Ambi ; in Ban- 
da Nanca ; Macaffara Rappotsjidi h. e. rugofus fructus; 
in Baleya Nama & Tat wel. In fcriptis Portugallicis fe- 
quentia ipfi tribuuntur nomina ; Indoftanice Jaca, Por- 
tugallice Zaqua & arbor Faqueiro; in Guzaratta & Ca- 
para Panas & Panaju; in Perfica lingua Tanay; Arabi- 
ca-Panay , qua nomina corrupta videntur , Arabes 
faltem non habent P in verborum initio, neque X. 
Locus. Fru&us hic frequentius occurrit in Septentrio- 
nalibus Indie parBbus quam in Orientalibus, qui fine 
dubio. per mercatorcs huc delatus eft ; quod probabile 
„Tom. I. xc videtur , 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
105 
tam zyn bangende ; en Zy Sroeyen zomtyts ook wel zo laag 
datze de aarde komen te raaken , dan boe lager zy aan den 
Jam zitten, boe beeter menze bout; de Jebrywers vergely- 
ken deze vrugt by een groote Meloen, maar ik cergelykze 
by een Cauwoorde , of lankwerpige zak, omtrent twee fpan- 
nen of een kleine elle lank, en zo dik als een dye van een 
man, zynde zomtyts zo groot en zwaar dat een man dezel-- 
ve nauwelyks opligten kan; van buiten met een dikke en rui- 
ge Jcoorfje bekleet , dewelke rondom met hoekige ruiten en 
puntjes , als gefleepene diamanten, bezet is, in korte Jbit- 
zen uitgaande „dog die niet quetzen, al Jcbynenze wat ftee- 
kelagtig ; zynde voorts van verwe geel-groen, en met cen 
kleverige melk bebangen , waar van ze vue of rook-ver- 
wige plekken krygt; door de midden gaat een dikke flaf of 
Struik rondom den welken de korrels bangen, zynde be- 
Kleet of omvangen met een avit „taay,en Siymerig vieefch, 
t welk bet geene is dat men van deze vrugten cet: de kor- 
rels zyn als groote eykelen „ waar van "er tagtig , bondert , 
en meer rondom den voorn. ftruik of middel-jtcel flaan , en 
hoermeer vleefch datze om baar bebben , boe beter men deze" 
vrugt agi; deze vleejcbagtige korrels of knobbels zyn lank- 
werpig , na de fchorf]e toe wat ront, dog na de Steel toe wat 
Jpitzer , alwaar de zelve ook aan «aft zyn „leggende voorts 
in laatjens van de zelfde taye fubftantie gemaakt , die aan 
de fcbor[Je vaft zyn , en die men niet eeten kan , om datze te 
zenuwagtig.zyn: de finaak kan men niet wel uitdrukken; 
want dezeive 15 als gemengt van booning-druiven, en Oran- 
gie-appelen door malkander , dog veel geylder dan alle de- 
zelve , ruikende-mede als half verrotte appelen; de geheele 
vrugt kan men in buis niet wel verbergen , om dat de reuk 
haar verraat : de fcbor[Je dezes booms is effen , donker- 
graauw , en meefl vuyl „wegens de kleverige melk, die daar 
uitloopt, en zit mecht vol zwarte mieren. Het binnenfte 
bout is geel, regt citroen-verwig , digt, en fyn van fubftan- 
tie, en tot timmeren. bequaam. 
e Zayzoen. Haar zayzoen , in de boven-landen , is meeft 
in December, dog:in deze Eylanden boudenze geen tyt , en 
xy draagen niet alle jaren : de gebeele boom geeft een byzon- 
dere reuk van zig, al vry veel.naar zime vrugt trekkende , 
en waar aan de voorbygaande bem ook gewaar worden , dog 
a by regenagtig weer, en in de avont-ftonden. 
flagten. In deze oofterfche quartieren zyn maar twee 
zoorten bekent ; het eerfte wert genaamt Nanca Bilulang , 
en beeft een hard , dog bros en geel merg om de korrels , die 
daar los in leggen , zo dat men z'er geheel uitneemen kan , 
al zynze ryp , en de geheele klonten kan men ook uit baar la- 
dekens ligten; want xy zyn wel zappig , maar niet flyme- 
rig „ende befte en lekker]te van fmaak , zeer veel na die van de 
rype druiven trekkende , dog daar onder fchynt wat booning 
gemengt : andere vergelykenze ook by Perzyken ; baar naam 
bebbenze van de ia ý wel een koe-buit 
gelykt , by de Maleyers Bilulang genaamt ; en deze vallen 
meeft op Java, maar weinig in Amboina , en milfcbien is 
bet die zoort „dewelke by de Portugeezen Girazäl wort ge- 
naamt. Het tweede geflagt is de Nanca Bubur , dat is 
pappige INanca , en deze valt wat grooter dan de voorige, 
ook vry wat fmeeriger aan de fcbor[Je , en flerker van reuk, 
bet vlees van binnen is wit en flymerig als pap, wordende 
in ’t Maleits Bubur genaamt ; zy zyn zo goet niet van 
Jmaak als de voorige „en zeer gemeen in Amboina , dog wer- 
den niet veel geagt: by de Bikes wort de Jacca af- 
edeelt in Girafäl en Chambafül , of 5 gelyk andere zg en, 
in Barca en Papa, gelyk men zulks zien kan by Linfcho- 
ten Cap. so. ook by Garcias ab Orto , lib. 2. Arom. 
Cap: 4. en Chrift. a Cofta, Cap. 40. Dog dewyl die boom 
in dezelve landen een weinig van de onze fchynt te ver- 
Jebillen, zo zullen wy van die geflagten niet meer aanba- 
len, maar by voorn. onze afdeeling blyven. 
Naam. Jn ’t Latyn Saccus arboreus major, by onze 
Duit/cbe Soorzak , of Schorzakken, om datze wel een 
Jchorre of ruige zak gelyken: in 't Maleits Nanca: Ter- 
naats Ambi: Bandaas Nanca: MacafJars Rappotsjidu, 
dat is ruige orugt : Baleys Nanca, en Tat wel: in de 
Portugeeze fehrifien werden baar deze volgende namen 
gegeven: in 't Indoflaans Jaca, of in "t Portugees Jaqua, 
en den boom Jaqueiro ; in Guzaratta en Canara „Panas en 
Panafu: int Perfiaans V'anax : in't Arabis Panax , welke 
namen wat getorrumpeert fchynen , immers de Arabiers beb- 
ben geen H 1n’t begin van baare Woorden , nog ook geen X. 
Plaats: De vrugt vint men meer in de wefterlyke deelen 
van Indien dan in de ooflelyke, zullende apparent docr dé 
&oopluiden ES over gebragt zyn , ent welk bewyflelyk 
i es p 
(COT 
