106 
videtur, quum nullum gerat nomen Wo en ; e 
Zeylana frequentiflime occurrunt he ar DOTES, 1 Se 
crafüffine & graviflime in filvis crefcunt » uti oi 
arbores filveftres. Hujus quoque lignum ibi itidem ya 
rius eft, nempe quam Cofaffu, & ad d 1- 
hibetur , uti quoque ad edium poftes, ad quos Ambol- 
nicum non multum valeret. Elephantes ibi hofce lum- 
mopere expetunt fructus , fi enim animadvertant, quod 
maturi fint, & nimis alte ex arbore pendeant, ita 
ut illos attíngere nequeant, fepius mediocrem ar- 
borem proboffide confringunt , atque in terram de- 
jiciunt , ut fructus comedant: Frequentes porro funt 
in Java, Borneo, & Macaffara, in Amboina rarius oc- 
currunt , neque etiam hic tam boni funt ac in Java. In 
infulis Philippenfibus maximi quoque excrefcunt, & 
Nanca ibi vocantur, ortu autem ab aliis differentes, 
ibidem enim fub terra ex arborum radicibus proger- 
minant, Done maturi funt, fupra eam propullulant, 
uti maturus Oebis: Obfervatur quoque fpecies quz- 
dam parvorum Culicum circa illos volitantium , unde 
maturos effe dignofcitur ‚qui tum effodiuntur , e trun- 
co etiam quidam excrefcunt , fed hi funt multo mi- 
nores. i : A 
Ufus & Natura. Maturi hi facci arborei plerumque 
per longitudinem diffecantur , ac manibus mucilagi- 
nofa officula feu tubercula a medio decurrente ftilo 
avelluntur, quando circumjecta caro comedi & exfugi 
poteft, ex pulpofa nempe Wanca , prima enim fpe- 
cies mafticari quoque poteft , ac dein officula eximi: 
Fru&tus nature eft humide cum pauco calore, difti- 
cilis tamen digeftu ; hincque non nifi vacuo ftoma- 
cho edendus eft. Alias enim mutatur in biliofum ac 
pituitofum humorem , ex quo plerumque oritur Paf- 
fio, Cbolerica , Portugallis Mordexi dicta; adeo difficilis 
eft digeftionis , ut fepius ita exoneretur, ac fuit 
comeftus , prefertim fi hoc copiofe repleatur ven« 
triculus , e contra non ita calidi funt ac Durionesy 
nec etiam tam calida excitant ulcera , febresve ar- 
dentes , fed fatis grati ac falubres funt calidioribus 
temporibus ad refocillandum ventriculum , prefer- 
tim prima fpecies; fructuum nuclei efui quoque ap- 
tiores funt quam Durionum , ac leviter carbonibus 
torrentur, donec exterior cortex nigrefcat ac dehif- 
cat, tumque inftar Caftanearum comeduntur ; conteri 
quoque poffunt atque cum Calappe lympha emulfio 
ex iis formari , que durum ac grave dat nutrimen- 
tum, iis falubre , qui Diarrhaea laborant, flatus au- 
tem excitat & luxuriam. Totum hujus arboris lignum, 
uti fupra dictum fuit, edificationi eft aptum, quod in 
Balleya multum adhibetur ad poftes Palatiorum , quod 
tanti eftimatur , ut vulgó ee fit has exfcın- 
dere arbores , antequam fatis craff ac vetufte fue- 
rint; idem quoque in Macaffara eft in ufu, in utris- 
que enim locis non occurrit Tsjampada , que alias ad- 
hibetur. Junioris Nance arboris folia varias habent in- 
cifiones, acfi Socci folia effent , tempore autem ille 
difparentac integra funt folia, Nanca lignum Zeylani- 
cum non facile albas genert formicas, multoque du- 
rabilius eft, ac magis fufcum Amboinico , quod facile 
corrumpitur, & noxia generat animalcula , fi modo 
terram tangat , hincque fcriniario operi aptius eft, 
quam fi in vel fupra terram locetur. Pueri Macaffa- 
renfes norunt lac trunci Nanca Bubur tam diu mafti- 
care, donec indurefcat, unde vifcum conficitur, quo 
aviculas capiunt: In Mallabara ac Zeylana ex eodem 
quoque fucco circa radices colligitur & concrefcit 
in terra mafla, feu tuber Portugallis Isca de Faca di- 
&um, quod molle eft & intus flavefcit, quod natio 
ifta pro experto habet Medicamento contra Diar- 
rheam , ad paucas vero tantum colligitur arbores, 
atque inde venale in alias quoque transfertur regio- 
nes. 
In Rumphii Appendice bec adduntur: 
Saccus arboreus. Major, five Nanca in Hort. Malab. 
part. 3. Fig. 26. quoque defcribitur nomine Malabari- 
co TR Moran & Pelau , Portugallico Faqueira , Bel- 
gico Soorzak, cum noftra defcriptione fatis accurate 
conveniens, ubi due quoque genericz fpecies com- 
memorantur , uti fupra quoque indicavimus. Prima 
ac optima fpecies, que duriufculam habet carnem 
mellini 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber I. Caput XXF. 
Jcbynt te wezen, om datze geen Inlantfcbe naam beeft ; in- 
zonderheit vallenze op Ceylon zeer overvloedig , en aldaar 
zeer dik en zwaar in `t wilde groeyende , gelyk andere wout- 
boomen: baar bout is ook aldaar border, te weten als bet 
Cofaflu , en men gebruikt bet ook tot ribben en binnenbouten 
der vaartuigen , als mede tot flylen van buizen , dog waar 
toe bet Amboin/che niet veel deugen zoude. De Otypbanten 
beminnen aldaar deze vrugten zeer, want alffe bemerken , 
datter rype aan den boom bangen, en zy niet daar by kun- 
nen komens zo breekenze wel een middelmatige boom met 
bare jnuyt in feukken , en /myten bem ter aarden: voorts 
aynze overvloedig op Fava , Borneo, en Macaffar ; Am- 
boina heeftze fchaars , en ook op verre naa zo goet niet als 
die van Fava: in de Philippynze Eylanden vallenze ook 
zeer groot, onder den naam van Nanca, dog in bun was- 
dom of voortkoming wat van de andere verfchillende : want 
zy groeyen aldaar onder de aarde uit de wortelen der boo- 
men , en alle ryp worden, zo puilenze wat boven uit, ge- 
lyk de rype Oebis, en men ziet ook een zoorte van kleine 
muggen daar rondom zwerven , waar aan men de rype 
vrugt bekennende, dezelwe als dan uitgraaft ; aan de flam 
waffender ook wel, maar die zyn «ry wat kleinder. 
Gebruik en Aart. De rype Soorzakken worden door- 
gaans in de lengte opengefneden , en met de banden de flib- 
berige korrels of knobbels van de middel-fteel afgetrokken „ 
als wanneer men bet omleggende vlees kan eeten, en daar 
van afzuigen, te weten van de pappige Nanca; want de 
eerfte zoorte kan men ook kauwen of byten, en den korrel 
daar uit neemen: de vrugt is van aart en natuure vogtig, 
met weinig bitte, dog zwaar om te verteeren, en daarom 
moet menze niet eeten dan, met een ledige mage: want 
anders verandertze in een galagtige en pituiteufe bumeur , 
waar van gemeenelyk voortkomt bet Bort , by de Portu- 
geezen Mordexi genaamt ; zy zyn zo onverdouwelyk favaar 
en qualyk te verteeren „ datze dikmaals zo gebeel weder af- 
gaan , gelyk menze gegeten heeft ; en inzonderbeit , zo men de 
mage daar van oppropt ; daar en tegen zynze zo beet niet 
als de Durioens , nog verwekken ook zo geen heete zweeren 
en koortzen, maar zyn redelyk aangenaam , en gezont by 
heete tyden, om de maage te ververfchen , inzonderbeit bet 
eerfte geflagte; de korrels der vrugten zyn mede bequamer 
om te eeten, als die van de Durioens ; en men braatze een 
weinig op koolen, tot dat de buitenfte fcbaale zwart wer- 
dende openberft , en dan eet menze gelyk als Caftanjen; men 
kanze ook wryven „ en met Calappus -melk tot een pap ma- 
ken , gevendeeen fterk of vajt voetzel, en gezont zynde voor de 
genen die de buikloop bebben , maar zy verwekken mede wat 
winden en luxurie : zynde bet geele bout „ als boven gezegt, 
bequaam tot timmeren „en inzonderheit op Baley veel gebrui- 
kelyk tot ftylen van koninglyke buizen of paleizen , en inzo 
grooten agting „dat bet de gemeene man verbooden is die boo- 
men om te kappen, eerze wel ter deegen dik en out gewor- 
den zyn, en 't zelve gefchiet ook op Macaffer , want men op 
beide die plaatzen niet en vint de Tsjampada , dewelke 
daar anders toe gebruikt wert: de bladeren van de jonge 
Nanca-Boom krygen verfcbeide fnippelen, of infnydingen 
als of bet bladeren van Soccus waren , dog metter tyt ver- 
liezende die, werdenze weder heel. Het Ceylonfche Nan- 
cahout genereert niet ligt witte mieren , is veel durabel- 
der, en befterft ook bruinder dan het Amboinfche , "t welk 
ligt bederft, en dat Jchadelyke ongedierte voortbrengt , als 
bet maar aan de gront raakt , en daarom is bet tot Jchryn- 
werk nog bequamer als om op of in de aarde gebruikt tewor- . 
den: de jongens op Macaffar weten de melk uit den ftam 
van Nanca Bubur in de mont zo lange te kauwen, tot dat- 
ze wat hart wort „en daar van maakenze bare lym , om vo- 
geltjes mede te vangen: op Malabaar en Ceylon groeit ook 
uit bet zelve zap, by en omtrent de wortelen in $ aarde, 
een tuber , of knolle, in °t Portugees Isca de Jaca genaamt, 
zynde week en geel van binnen, en "t welk die natie voor 
een geapprobeerde Medicyn bouden tegens de buikloop ; dog men 
vintze maar by weinige boomen „en werden ook te koop van 
daar na elders uitgevoert. 
In bet byvoegzel van Rumphius wert dit "er bygedaan: ` 
In bet derde deel van de Hortus 
wert deeze Boom befcbreven met de Malabaarze naam Tsja- 
ca-Maram en Pelau , in’t Portugees Jacqueira, in’t Duits 
Soorzak , redelyk wel met onze befchryving overeenkomen- 
de, alwaar by ook zegt van twee booft-zoorten , gelyk wy 
ze boven bebben. De eerfte en befte zoorte , dewelke een bart- 
agtig vlees en een zoeten [maak beeft , by ons Nanca ae 
ang 
Malabar. Figuur 26. 
