108 HERBARII AMB 
ue obducuntur quoque fuccofa ac mucofa SC in- 
dar nucleorum , uti Wanca , nuclei hi autem multo Ne 
minores, caro etiam multo magis flava eft, ac F 
cofior, gratique faporis, magis nempe maturas rere- 
rens Uvas vel Fraga; non ita tamen copiofa eft quam 
in Nanca. Si omnes grumos ex cortice exteriore excep- 
eris, cum cellulis refert hic cortex pellem ovinam , 
hujus fructus fapor odorque multo gratior eft quam 
memorate Nance , faltem qui hoc in loco crefcit, 
unde & pluris eftimatur. Qui tam gratus eft, ut vix 
fatiari poffimus , quique in arbore maturefcunt, funt 
delicatiffimi cum grata aciditate ; qui vero femi-ma- 
turi abfcinduntur, atque in zdibus affervantur , mol- 
lefcunt quidem, fed multum de grato perdunt fapo- 
re, funtque fatuæ dulcedinis: Si medulla feu caro de 
.nucleis ĝt exfucta, nuclei hi quoque torreri poffunt, 
& inítar Caftanearum comedi, vel in pultem excoqui, 
funtque meliores, & ficciores illis Nance, ceterum 
ejusdem funt adftringentis flatulenteque nature : Fru- 
étus hi totum quoque odore fuo inplent locum, in 
quo fiti funt , unde nec hic fructus, neque Nanca, 
vel Duriones, aut Manga Foetida facile abícondi pof- 
funt. Trunci lignum eft duplex, exterius enim albet, 
interius vero obfcure luteum eft vel coloris mellini , 
fed fi mortuum fit, eft fufcum , & lignum ferreum 
feu Syderoxylum optime refert , quod etiam fatis du- 
rum ac durabile eft „fi nempe fit arborum vetuftio- 
rum, quodque etiam edificiis adhibetur. 
Anni tempus. Colliguntur hifce in infulis menfibus 
Octobri & Novembri , quamvis mentibus pluviofis quo- 
que maturefcant ; Amboinenfes quoque obfervarunt , 
hos plerumque fubfequi Canarios, feu poft eos matu- 
refcere: in Amboina vere domeftice unica tantum 
invenitur fpecies , que in parvas tantum dividitur 
varietates, omnes enim colorem ovorum vitellinum 
gerunt, quorundam vero caro eft crafla, aliorum te- 
nuior circa nucleos heret: Altera infuper feu fe- 
cunda fpecies eft, priori fimilis, fed caro interna al- 
bet & fatui faporis eft, unde & multo vilior eft, fil- 
veftrisque habetur , quz raro eruda comeditur , fed in- 
ftar oleris cócta , éjus vero lignum edificiis multo 
aptius eft quam prioris. Tertia quoque reperitur fpe- 
cies (in Amboinà ignota) que domeftica multo minor 
eft, queque haud multo longior eft Socco, fed quo- 
que Song cujus tubercula feu apices guogue funt 
acutiores, ejusque nuclei haud multo majores illis 
Mane, que luteam & delicatam dat carnem , unde 
& domeftice prefertur , hecque crefcit in Butona, ubi 
Tepulo vocatur. 
Nomen. Latine Saccus arboreus minor: Malaice Cham- 
padaba & Isjampadaba: a Portugallis fcriptoribus meo 
judicio defcribitur nomine Cbamba/äl: quum ab ipfis 
viliores habeantur quam Giru/ál : quamvis Tsjampadaba 
harum infularum multo melior delicatiorque fit quam 
Nanca. Ternatice Towada & Tiwada, Amboinice Ana- 
ban & Anaan: noftratibus Belgis Tsjampadares & Fam- 
padares. 
Locus. Videtur hic fruétus in Septentrionalibus In- 
diz locis vel incognitus, vel, fi Portugallorum Cham- 
ba/ál fit , alius effe nature , faltem non invenitur in 
feptentrionali Butonz parte, nifi forte filveftres fint 
fpecies: e contra hifce in regionibus frequentiffime 
occurrit ; ita ut nullus incolarum fit, qui aliquam terre 
poffideat partem , quin arborem hanc in fua habeat 
area , unde & plurimum accipit cibum. Circa edes, uti 
dictum fuit, non vigent, fed apricum amant & filve- 
{trem aérem, quidam credunt omnes Tsjampadabas in 
Banda ! capsa in Soccum- degenerare : Semel novi 
contigifle , quod ex Tsjampadabe nucleo arbufcula 
excreverit , folia Socci gerens , que tamen nullos 
producebat fructus. Econtra verum eft, plurimas ibi 
plantatas Tsjampadabas mutari in Nancam , unde & ifte 
fructus in Banda non occurrit, excepta una alterave 
arboré, qui fructus nondum tulere: in Poeloay di- 
citur femel accidiffe, Tsjampadabe nucleum mutàtum 
fuiffe in Z’aringam arborem , omnes enim hz arbores 
magnam inter fefe habent affinitatem. 
Ufus & Natura. Fructus hic ejusdem eft nature ër 
qualitatis ac precedens Nanca, quumque fit dulcior 
minusque mucofus, falubrior quoque eft ac fäcilioris 
digeftionis: Regionum varietates Tic multum etiam 
contribuunt , Nance etiam 
talibus 
süti ditum eft, in occiden- do 
OINENSIS | Liber I. Caput XXVI, 
en flymerig vlees als korrels , even gelyk de Nanca, dog 
deze korrels zyn veel kleinder , en bet vlees is ook veel geel- 
der , zappiger , en wel fmakender , namentlyk , meer naar 
rype druiven, of aardhezien trekkende, maar daar bangt 
weiniger om de korrels , dan aan die van de Nanca : als men 
alle de klonters uit de buitenfte fcbelle genomen beeft , zo ge- 
lyktze met baar laatjens wel een peks of ruig fchaape-vel; 
de fmaak en reuk van deze vrugt is veel aangenamer , dan 
die van de meergem. Nanca, immers de gene die bier te 
lande waft: en dierbalven wert dezelve ook meer geagt, 
zynde zo lekker, dat men qualyk zyn bekom[l daar van 
eetenkan. Die aan de boomryp worden, zyn de finakelykfte, 
met een aangename rynsbeit , dog de gene , dewelke bal ryp 
afge/needen, en in de buizen bewaart werden, werden wel 
murw, maar verliezen veel van baar aangenaambeit , en 
zyn laf-zoet; bet merg afgexoogen zynde zo kan men de kor- 
rels ook braden „ en eeten als Caftaanjen , of mede tot bry 
kooken , en men boutze voor beter en drooger , dan die van 
de Nanca, anders zynze van dezelfde Jloppende en winde- 
rigen aart ; de reuk vervult insgelyks de erdee daar 
ze liggen, wesbalven nog deze vrugt , nog de Nanca, Du- 
rioenen, en flinkers niet wel verborgen konnen blyvens 
het bout van den flam is tweederley, want van buiten. is 
bet wit , te weten bet [pint : en bet binnenfte is donker-geel 
of boning-verwig , dog befterft bruin, en gelykt zeer wel 
na bet yzer-bout, zynde ook redelyk bart en durabel , te 
weten wanneer bet van oude boomen is, en ^t welk dan ook 
tot timmeren wert gebruikt. 
Zayzoen. Haaren oogft is in deze Eylanden in de maan- 
den van October en November „hoewel ze mede in de reegen- 
maanden poe werden: en de Amboineezen bebben ook 
aangemerkt , datze ordinaris de Canari volgen : in Amboina 
beeft men van de regte tamme , maar eender € 200rte , zyn- 
de flegts in zommige kleine veranderingen wat onderfchei- 
den , want zy moeten al zamen een doyr-geel vlees bebben, 
dog zommige bebben t zelve dik, en zommige weder vry 
Jcbaars om den korrel zitten: dan iffer nog een andere 0 
tweede zoorte, de vorige in alles gelyk, dog bet kt < 
vleefcb is wit, als mede laf van Eos en die rbalven ook 
veek flegter „en deze bout men voor wilt dende weinig 
rato gegeten , maar meet gekookt als moes, dog bet bout 
bier van is veel bequamer tot timmeren. als bet-eerfte: nog 
een derde zoorte (in Amboina onbekent zynde) is veel kleen- 
der dan de gemene , namentlyk niet veel langer dan eenSoc- 
cum, dog mede lankwerpig, de puntten van de fcbel zyn 
ook wat fcherper, en de korrel niet veel grooter dan die van 
de Manoa, hebbende niet te min een geel en wel /maakent 
vlees, waarom ze ook boven de gemeene worden geagt, en 
deze vallen op Buton, Sc Temılo worden genaamt, 
Naam. In 't Latyn Saccus arboreus minor , in "t Ma. 
leyts Champadaha en Tsjampadaha: by de Portugeeze 
Jchryvers wordenze , mynes oordeels, befchreven onder den 
naam van Chambafàl , om datze by baar luiden voor fleg- 
ter gebouden werden dan de Cirufal; boewel de Tsjam- ` 
padaha van deze Eylanden veel beter en Jmakelyker is dan 
de Nanca: op't Ternaats Towada, en Tiwada, op Amboins 
Anahan, en Anagn, by onze Duit/che Tsjampadares en 
mem 
Plaats. Het febynt dat deze vrugt in de wefterfche dee- 
len van Indien, of niet bekent is, of > (zo bet der Portu- 
geezen Chambafälis) van een anderen aart zy : immers men 
vintze niet beweften Buton, ofte bet moeften eenige wilde 
zoorten daar van zyn, daar en tegen vint menze in deze 
Eylanden zeer overvloedig, zynde geen Inlander zo arm van 
lant, of by beeft die boomen in zyn perk , en daar by ook zyn 
meefte koft van krygt ; omtrent de buizen , als gezegt , kon- 
nenze met aarden, maar willen wel een ruime bofch-logt 
bebben, zommige gelooven dat alle Tsjampadahas in Ban- 
da geplant zynde , veranderen in Soccus: dog , in der waar- 
beit, is bet maar eens gebeurt, dat "er uit zen Tsjampa- 
dahas korrel een boompje voortgekomen is met Soccus bla- 
deren, dog "t welk geen orust en droeg: daar en tegen is 
bet zeeker, dat de meefte Tsjampadahas aldaar geplant, ver- 
anderen in Nancas, wesbalven men deze vrugt in Banda 
niet en vint , bebalven een a twee boomen > die nog niet en 
draagen : op Poeloay zegt men bet eenmaal gefchiet te zjn, 
ed i. ni Am verandert is in een Varinga- 
; want alle oome 
"SC h met malkander, ee 
ebruik en Aardt. Deze orugt is mede © Ide 
dart en eygenfcbap als de seg? Nanca, = a YA 
zoeter en min fleimerig is, zo moet menze ook oor gezonder 
ten: de verandering der lant/chappen 
en verdouwelyker a 
et bier im ook veel, avant > als gezegt , de Nancas in de 
wefter- 
