1. Boek. XXVI. Hoofdft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
talibus Indie plagis crefcentes multo funt meliores 
quam Amboinenfes, unde 
eftimentur Tsjampadabe. Hac in regione autem aliter 
fentimus , nec pleno ftomacho edendi funt, facile 
enim corrumpuntur, ac biliofum generant nutrimen- 
tum: Amboinenfes plerumque preferunt nucleos car- 
ni, dum meliores, five fricati feu tofti fint ‚ad horum 
ventres replendos, qui etiam falubres funt & condu- 
cunt iis,qui Diarrhza laborant,filvettris feu albae Tsjam- 
padabe caro ob fatuum faporem raro comeditur, fed 
arbores ha inlongos relinquuntur annos ob lignum edi- 
bus ftruendis optimum, quod ferreum maxime zmula- 
cur lignum tam colore quam foliditate, excepto quod 
non ita fit fufcum, nec in terra tam facile putrefcat 
ac aliud ligni genus: Vefpertiliones fummopere expe- 
tunt & amant hafce fructus, quorum nucleos per fæ- 
ces totos emittuht, atque hinc inde decidentes in fil- 
va facillime quoque progerminant , uti quoque fi cum 
fordibus projiciantur: Ad hujus Tsjampadabé arbor 
radices füb terra quedam etiam excrefcunt tubera, que 
effodiuntur & comeduntur , uti infra fuo loco Lib. 
11. latius id indicabitur: in Malabara & Zeylana parva 
etiam occurrit fpecies, que fuperiori tertiz fimilis eft 
fpeciei, atque ampla quoque gerit & rugofa folia, & 
craffiffimum truncum , quem duo vix homines brachiis 
amplecti poffunt; hujus fructus eft rotundus magnitu- 
. dine pugni, immo fpe eft duplo majori , intus repletus 
medulla lutea parvisque nucleis, qui edules quoque funt: 
Vetuftiorum truncorum lignum optimum etiam eft ad 
zdificandum , unde afferculi elegantes formantur pro 
ciftis , quodque ibidem vocatur Angelyguen lignum. Ab 
Apodibus feu Avibus Paradifiacis fructus hi fummopere 
expetuntur in infulis Popoefeis , ita ut hos fzpius totos 
perforent , atque toto corpore per illos tranfeant , 
uti latius id à me explicatur , & videri poteft in libro 
de animalibus Amboinenfibus parte fecunda. 
` Rumpbius in Appendice bæc addit: 
Á R ulterior & amplior deferiptio oecurrit in Hort. 
Malab. part. 3. Figur. 32. nomine Ansjeli , ubi vaftis- 
fima & celfiitima dicitur arbor , quz craffitiem fe 
habet fexdecim pedum, ex qua navigia Mansjous ibi 
diéta conficiuntur , que octoginta pouas fünt longa, 
& novem pedes ampla: Cognovi arborem hanc quo- 
que in Java erefcere, inter alias circa Bataviam in DL 
vis , vocaturque Malaicé ibi Caju Bandaa , fruêtus au- 
tem Joa Bandaa , Portügallice Angelika: Arbor ple- 
rumque tam crafla eft , ut homo vix brachiis illam 
amplecti poffit, folia non multum differunt a Tsjam- 
adiu iis, excépto quod ad oras fint integra, nec 
profunde dentata : Fructus quoque non funt oblongi 
fed rotundi inftar Socci vel paulo minores , interne 
inftar aliorum Tyjampadaruin , ejusdemque faporis , lig- 
num eft intenfe luteum, aptum zdificiis & ciftis. 
e 
EXPLICATIO 
Tabule Trigefime Prime, 
Quz exhibet ftipitem arboris , que Saccus. arboreus minor a 
Rumpbio vocatur. ` 
A. Ejus Fulum floriferum denotat. 
B. ese fru&us ex ipfo itidem 
C. Fru&um majori forma expreffum. > 
OBSERVATIO. 
Miror, Cl. Rumpbium in Appendice fuo hanc arborem re- 
ducere ad Ansjeli H. Mala, quum ejus flores , fructus ac fo- 
‚Natura quam: maxime ab ipfa differant, que cum fubfequenti 
enere Sacco ipfi ditto penitus conveniunt, unde & meo ju» 
icio Ansje’ eo pertinet , uti illud ex figurarum compara- 
tioné quam evidentiffime conftat. - 
_ Hac porro arbor a Valent. in Amboine defeript. pag. 160. 
nomine Isjampadabe arboris- defcribitur. 
progerminet trunco. 
CAPUT 
& fieri poteft, quod pluris. 
109 
weflerdeelen van Indien waffende , zynveel beeter dan onze 
Amboinfche „en dierbalven kan het wel zyn „ datze die meer. 
der agten dan de Tsjampadaha ` immers bier te lande is men 
van contrary gevoelen; men moetze evenwel ook met geen 
volle maagg eeten, wantze bederven zeer ligt , en generee- 
ren galagtıg voetzel ; d Amboineezen bebben doorgaans de 
korrels liever dan bet vlees, dewyle die , "t zy gezooden of 
gebraden , bequamer zyn om baar buik mede te vullen 5 Zyn- 
de ook gezont voor die geene , die de buikloop hebben; van de 
wilde of witte Tsjampadaha wort bet vleefcb om zyn laffe 
Jmaak weinig gegeten , maar men laat die boomen out wor- 
den wegens bet goede timmerbout, dat men daar van beb- 
ben kan, zeer gelykende na bet yzer-bout , zo van coleur als 
vaftigbeit , bebalven dat bet zo bruin niet en beflerft , en 
in de aarde 20 ligt niet en vergaat gelyk ander hout. De 
vleermuizen zyn mede zeer graag en gretig na deze vrug- 
ten, waar vanze de korrels door den afgank weder geheel 
laaten vallen, en die dan bier en daar in °t bofcb ook ligt 
opkomen, gelyk mede als menze maar in de ruigte werpt : 
by de wortelen van dezen Tsjampadaha-böom , groeyen ook 
onder de aarde, zeekere Tubera , of aart-builen , dewelke 
men uitgraaft en eet, gelyk op bare plaats , Lib. 11. daar 
van wat nader zal gefproken worden: op Mallabaar en 
Ceylon vint men ook een kleene zoorte , diemet de boven ftaan- 
de derde zoorte wel is over een komende „bebbende mede groo- 
te ruige bladeren „ en een zeer dikke ftam, wel van twee 
mannen omvaademens , de vrugt is ront „en van grootte als 
een dubbelde vuift , van binnen vol geel merg , en kleine kor- 
rels , die ook eetbaar zyn. Het bout van de oude Stammen is 
mede een koftelyk timmerbout , uitleverende [cboone Planken 
tot kiften , en men noemt het aldaar Angelyquen-hout: 
van de Paradys-vogels inde Popoeze Eylanden, midsgaders 
haare graagte of gretigheit na deze vrugten, en boeze de- 
zelve zodanig doorbooren, datzé met bum geheele lyf daar 
door beenen ‘Pbieten: daar van kan by ’t Amboinfehe Dier- 
boek , parte 2. wat nader gezien en gelezen worden. 
Rumphius voegt er dit verder by in zyn ganbangzel 
4, Btéeder en nader befchryving van deeze boom ziet in de 
Hortus Malab. derde deel iguur 32. onder den. naam 
van Ansjeli, alwaar by béfebreven wert een zeer Prooten 
en woeften boom te zyn, als bebbende zomtyts de dikte van 
16, voeten, en dat men vaartuigen aldaar Mansjous ge- 
naomi , daar uit kan maaken 89. voeten lank en 9. dito 
breedt, Ik beb verflaan dat deeze boom mede op Fava groeit, 
onder andere omtrent Batavia in ’t bofcb , en wert aldaar 
enaamt in 't Maleyts Caju Bandaâ, en de vrugten Boa 
Bandaâ , in't Portugees Angelika, De boom is ordinaris 
zo dik, dat bem een man qualyk omvademen kan. De bla- 
deren verfcbillen niet veel oan Tsjampadaas bladeren , be- 
balven dat xe aan de kanten ydel en niet diep gétant zyn. 
De vrugten zjn niet lankwerpig maar ront, gelyk die van 
Soccum , of wat kleender , van binnen gelyk andere Tsjam- 
padaas, en van dezelfde /maak. Het bout is hoog-geel, en 
gebruikelyk tot den buis-bouw , en kiftemakers werk. 
bÆ Jð EGG 28% 
Van de een en Dertig/te Plaat, 
Dewelke vertoont een krank van een boom, die Saccus arboreus 
minor van Rumphius genaamt wert. 
A. Wyft aan deszelfs bloeyzel. 
B. Hoe de vrugt zelfs uit de ftam te voorfchyn komt. 
C. Vertoont een vrugt in grooter gedaante. 
AANMERKING 
Ih verwondere my dat Rumphius in zyn Appendix deeze boom 
tot de Ansjeli van de Hortus Malabaricus brengt, daar deszelfs 
vrugten gebeel en al van verfebillen, als mede de bloemen en bla- 
den „die ten eenemaal met bet volgende geflagt van de Soccus over- 
eenkomen , waar toe die, myns oordeels beboort, zo als zulks klaar 
blykt uit de vergelyking der Figuuren. 
Deeze boom wert onder de naam van Tsjampadaha-boom van 
Valent. in de befchryving van Amboina pag. 160. vermeldt. 
XXVIL 
