1. Boek. XXVII, Hoofdft. 
Anni tempus. Non certum obfervant anni tempus, 
& plerumque per totum maturefcunt annum , quamvis 
non adeo tint frugiferz hz arbores ac fubfequens gra- 
nulofa: Per nucleos propagari non poffunt, fed radi- 
cibus, quz iupra terram eminent, hinc inde incifio- 
nes fieri debent, ex quibus novi progerminant fur- 
culi, qui cum radicis parte amputandi & tranfplan- 
randi funt: Atque hinc fit quod hzc fpecies tam raro 
occurrat, & quod incole praeferant nucleos fecunde 
fubfequentis fpeciei, qui meliores funt ad famelicum 
eorum ventrem replendum: Malaicenfes vero, Ma- 
caflarenfes, noftraque natio hanc fine nucleis prefe- 
runt fpeciem: Primi duo populi hanc eligunt, quum 
toftam potius edant medullam, & noftrates , qui ar- 
tem culinariam melius norunt, quód medullam me- 
lius preparare poffunt coctione vel frictione: Dicta 
Soccus arbor aliquas etiam habet varietates , prima 
nempe fpecies commune & vulgare eft, ut ita dicam, 
genus, ut Killa, quam ftatim defcripfimus , queque 
nullos gerit nucleos , & Soccus Capas proprie voca- 
tur: Altera fpecies eft Soccum Batu , Amboinenfibus 
Sune & Soun Habatu diéta „a precedente non multum 
diverfa, excepto quod in hac pauci fub medulla in- 
veniantur nuclei, utraque edulis & cibis inferviens, 
nuclei enim torrentur , atque medulla interiorque cor- 
ticis pars coquitur, hujusque ac praecedentis funt 
Socci, qui in Banda Soccun Radia dicuntur, qui plu- 
rimum in Pulo-ay crefcunt, qui fructus funt oblongi, 
ac plerumque fine nucleis , vel quidam duobus tri- 
busve tantum gaudent. Tertia fpecies eft parvus Soc- 
cus, cujus unicam tantum vidi arborem in Hitoe pro- 
pe pagum Senalo, queque altiorem majoremque gere- 
bat truncum quam vulgaris Soccus Capas: folia autem 
conveniebant, fed glabriora erant: Fructus ejus erat 
parvus & rotundus, plurimis intus repletus parvis nu- 
cleis , qui tofti etiam comedi poffunt , fed cortex 
non cache eft: videbantur autem Hituenfes hanc non 
bene novifle arborem, ita ut incertum fit, an ex Socco 
Capas, an vero ex Socco Bidji progerminaverit: Hi- 
tuenfes eam vocabant Kabali: ad hoc quoque genus 
pertinet Soccus Tellor , que in infula Dammea inveni- 
tur, cujus fructus eft itidem parvus & rotundus, ex- 
teriorque cortex variegatus luteis ac fufcis maculis, 
interior vero caro eít lutea , inter quam plurimi 
parvi locati funt nuclei: Caro hzc apta cibo , uti 
quoque nuclei, hujusque tantum una alterave arbor 
invenitur in Banda , ubi quidam hanc Soccum Maas, 
Soccum Pi[Jang, & Sero Wakki nominant. In Damma funt 
filveftres, floccique illas pendent, funtque alte arbo- 
res, folia gerentes rugofa, unde & forte melius per- 
tinent ad fpecies Socci Bidji, que in fubfequente de- 
Ícribuntur capite. 
Nomen. Latine Soccus Lanofus : Malaice folummodo 
Soccun , & Soccum Capas a lanuginofa carne , que Gofly- 
ium refert , quod a Malaicenfibus Capas vocatur: 
EN Gomo, Macaflarice Bakar , Amboinice Soun & 
Sune, in Banda Soccun Radja, in Baleya & Java 
Soccun. 
Locus. In Occıdentalibus Indiz partibus fru€tus hic 
eft incognitus, ac primum invenitur in Orientali Su- 
matre parte, in Java, circa Bantam, uti quoque in 
Baleya, & Madura, quamvis ubique raro, frequentius 
in Celebe: in Amboina ac Orientalibus infulis non a- 
bunde, ac plurimum in hortis plantatur hec arbor: e- 
contra granulofa hic frequentior eft quam in Occi- 
dentalibus infulis. * 
Ufus ES Natura. Fructus hic nature eft ficcioris, 
quam ullus ex antecedentibus , cum pauco vel fere 
nullo mixtus calore: Solidum quoque ac copiofum 
dat nutrimentum, quo cito ftomachus fatiatur, unde 
optime laboriofis convenit hominibus: lis etiam con- 
ducit, qui laxum habent ventrem , modice enim ob- 
ftipat , ac multo melius dat nutrimentum noftro 
preparatum modo, fi nempe jure carnium pingui fit 
inco&us vel frictus , quam Amboinico toftus more. 
Cinis combuftorum foliorum cum pauco Calappz oleo 
& Curcuma mixtus illinitur & ufurpatur contra Go- 
muto Mengate; que eft ficca & calida cutis rubedo, 
inftar Herpetis proferpens: Lac ex trunco exftillans 
in Vifcum praeparari poteft, fi cum Calappe lympha 
ebulliatur ; ac quibusdam circumvolvitur & obducitur 
bacellis, quibus avicule infidentes firmiter iis infident 
& adherent. Si lac hoc velimus colligere , una tan- 
tum in trunco incifio fieri debet, tum enim er 
ius 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK.' 
il: 
Sayzoen. Zy bouden geen regt zayzoen. en i j 
meeft bet gebeele jaar da > Bnei. e lange ma “nas 
met zyn, als de volgende korrel dragende; men Pe ook 
met van de korrels voortplanten , maar moet in de wortelen 
die boven de aarde uitfteeken , bier en daar keepen kappen, 
daar dan nieuwe Jcbeutjes uit voortkomen , en dewelke men, 
met een fiuk van de wortel afkappen, en alzo verplanten 
kan; en bier door komt het ook dat men deze zoorte over al 
20 Weis vint , als mede om dat de Inlanders meer bouden 
van de korrels uit bet tweede ge/lagt , als zynde bequamer 
om baren bongerigen buik mede te vullen : maar de Male ed 
Macaffaren , en onze natie bouden meer van dit gefla a. 
der korrelen ; de twee eerfigenoemde natien , om ge liever 
bet gebradene merg eeten , ende de onze (als de kook-konft 
beter werfbaande) om datze bet merg beter konnen toeberei- 
den door kooken en flooven : de gem. Soccum-boom beeft ook 
nog eenige veranderingen; namentlyk de eerfte zoort is bet 
gemeeneen eer|te geflagt „midsgaders de gene, die Wy zo even 
befchreven bebben , en dewelke gants gene korrels en beeft 
eygentlyk Soccun Capas genaamt werdende: de tweede 
zoort is Soccum Batu, by de Amboineezen Sune en Soun 
Hahatu genaamt, van bet voorige geflagt niet veel ver- 
Jcbillende , bebalven dat men daar in een weinig korrels on- 
der °t merg vint , beide eetbaar „en tot JPyze dienende, want 
de korrels braat men, en bet merg als mede bet binnenfte 
uit de fchel kookt men, en van deze » of wel de voorgaande 
zoorte zynde Soccuns, die men in Banda Soccun Radia 
noemt , dewelke meeft op Pulo-ay waffen, zonde wat lang- 
werpig , en doorgaans zonder korrels, of zommige met maar 
twee a drie: het derde geflagt is de kleine Soccun „ waar 
van ik maar een eenige boom op Hitoe, by de Negory Se- 
nalo , gezien bebbe , en dewelke veel hooger en grooter van 
{tam was dan de gemeene Soccun Capas ; dog van blade- 
ren dezelve gelyk, en ook alzo glat ; de vrugt was klein en 
mecht ront , van binnen vol kleine korrels , die men ook ge- 
braaden eeten kan, maar de {chorffe geenzints , en ’t Scheen 
dat de Hitueezen bem niet wel kenden s 20 dat bet nog onzet- 
ker is ,of by van Soccun Capas , dan of van Soccun Bidji 
voortkomt ; werdende by de Hitueezen Kahali genaamt 
en onder dit gelag: behoort mede de Soccum Telloor , de- 
welke men op 't Eylant Damme vint, zynde Klein en ront. 
de buitenfte febel bezet met geele en bruine plekken , envan 
binnen bebbende een geel vlees , midsgaders veel kleine kor- 
rels daar tuffchen; bet vlees is bequaam om te erte gelyk 
mede de korrels; en men vint er maar een a twee boomen 
van in Banda , alwaarze zommige ook Soccun Maas 5 Soc- 
cun PM en Sero Wakki noemen : op Damme waffen- 
ze in 't wilt, en werden weinig geagt , zynde hooge boo- 
men met ruige bladeren , en daarom mi[Jcbien beter te reke- 
nen onder de gejlagten van Soccun idji , dewelke in ’t 
volgende Capittel befcbreven worden. S.S 
Naam. In’t Latyn Soccus Lanofus : op Maleyts KS k 
Soccun , en Soccun Capas, van baar wo ae vlees, ^ 
Iykende wel wat na bet kattoen, dat by de Maleyers Ca- 
pas wert genaamt ; op Ternaats Gomo; Macaffars Bakar; 
_Amboins Söun , en Sune; Bandaas Soccun Radja, Baleis 
en Favaans , Soccun. 
laats. In de weftelyke deelen van Indien is deze vrugt 
onbekent , en men vintze cerft op de ooft-zyde van Sumatra, 
op Fava, omtrent Bantam , als mede op Baley , en Madura, 
hoewel over al weinig , dog meer op Celebes: in Amboina , 
en de oofterze Eylanden mede niet veel, en wel meeft in de 
boven geplant: daar en tegen zynde korrel-dragende albier 
overvloediger dan in de weftelyke Eylanden. 
Gebruik en Aart. Deze vrugt is veel drooger van aart, 
dan eenige van de voorgaande, met gene of maar weinige 
bitte vermengt ; zy geeft ook een vaft en fterk voetzel , daar 
men baaft van verzadigt «vert , en dierbalven paftze beft 
voor arbeytzame menfchen ; zy is mede de gene gezont , die 
een weeke buik bebben , want zy flopt matelyk , en geeft 
veel beter voetzel op onze manier ‚met goet vet zop geftooft 
en toebereit zynde , dan op de Amboinfehe wyze gebraaden : 
de afch van de gebrande bladeren , met een weinig Calap- 
pus-olye en Curcuma gemengt, wert ge/meert of gebruikt 
op Gomuto Mengate, ’t welk is een drooge en heete ep- 
dragtigbeit des buits , voortkruipende als een Herpes; 
de melk, die uit den ftam vloeit , kan men mede toebereiden 
tot vogel-lym, als menze met Calappus-melk opkookt , en om 
eenige ftokjes rolt , daar de vogels konnen opzitten , en die 
dan daar ook aan vaft blyven: als men deze melk vergade- 
ren wil, zo moet men miet meer als eenen Kap in den [lam 
doen, want als dan looptze daar veel rykelyker uit dan als 
men 
