I. Bock. XXVIII. Hoofdf. 
Arbor craffiorem gerit truncum precedente, pro- 
pe terram in varias alas ac propagationes divifum. Ex 
trunco atque diffractis hujus arboris foliis craffus , al- 
bicans , atque lacteus ubique exftillat liquor mucilagi- 
nofus , qui prius exficcatur quam precedentis Socci 
Capas: In quibusdam locis hzc arbor altiffime excre. 
feit, & tam craffum adquirit truncum > ut duo vix 
homines circumplecti eum poflint. Interius vero ejus 
lignum eit leve & molle , quod vix poliri poteft, 
ied femper rugofum manet. Radices füb terra rubro 
ornantur cortice: quum didi nuclei a vefpertilioni- 
bus vel hominibus hinc inde in terram projiciuntur, 
cito in arbores excrefcunt , hincque magna femper 
hujus fpeciei occurrit Copia, tam circa edes quam 
in hortis filveftribus; atque in Amboinica plaga adeo 
frequentes & denfe he arbores crefcunt, ut domus 
hifce obtegantur, ac fub his lateant , & adumbrentur, 
Amboinenfes enim aliique Orientalium harum infula- 
rum incole amant fub & circa has arbores domici- 
lia locare & inhabitare , non tantum quod cibum 
& nutrimentum fuppeditant , fed quod citiffime cre- 
fcunt, & contra folis zftum illos defendunt. 
Genus. Soccus granofus unam tantum proprie habet 
fpeciem, in parvas tantum divifam varietates , non ta- 
men ita ut pro diverfis habendz fint fpeciebus , que 
plurimum diverfo differunt loco: Quz enim hic in 
Amboina Soccus Bidji vocatur , eft domeftica, atque 
colitur, in Banda autem filveftris eft arbor magno ac 
craffo trunco „ unde & ibi Soccus Utan h. e. filveftris 
vocatur , hujusque fructus plures ac minores durio- 
refque gerit nucleos, qui melioris quoque cenfentur 
effe faporis quam Amboinenfis: funt enim fubftantix 
ficcioris; atque arbor hec ibi tam alta eft , Ut non 
tantum omnes alias frugiferas fuperet arbores , fed 
decidens magnam fepe cauffet ftragem Juglandibus. 
Huc quoque apte referri poflet tertia quartaque pre- 
cedentis capitis fpecies, quum copiofiores gerat nu- 
.cleos quam carnem: Qus vero fint ambigue , ibi 
quoque locari poflunt. Folia etiam quibusdam in locis 
adeo funt glabra, ac illius. que pracedenti capite re- 
cenfetur , in aliis autem funt tam rugofa quam que 
in hoc defcribuntur capite. ---- 
Nomen. Lane vocatur hec arbor Soccus 
granofus ; 
Malaice Soccun Bidji 
quo nomine in Java 
itidem indigitatur. In Baley® Tim-Bul. Ternata 
Goma; Macaflara Gomafi. Amboina Amakir , Umare, 
& Banda Soccun Utan. x 
Locus. Uti -fupra Soceus. Caper in occidentalibus 
infulis Sumatra, AE & Baleya plurimum occurrit , 
fic quoque- granifera „ feu Soccun Bidji in: orienta- 
libus Indie pagis plurimum invenitur a Celebe us- 
que in Moluccas, Amboinam, ac porro per Auftra- 
les infulas, ubi vulgo ex ejus granis feu nucleis 
vivunt, ita ut vix aliquod occurrat arvum, in quo 
he arbores.circa edes non copiofe fint plantatæ , 
in Banda vero, uti dictum fuit, in filvis crefcunt. 
Ufus ac natura. Grana feu nuclei harum fpecierum, 
que vulgo ufurpantur, ficcam & adftringentem 
babent naturam inftar Caftanearum, atque a vulgo 
ubique ad ventres eorum replendos expetuntur ; Ja- 
boriofis enim hominibus folidum ac firmum prebent 
nutrimentum, delicatis vero non conducunt, quum 
ventriculum nimis adgravent , & flatuofum reddant ; 
a noftratibus tamen aque affati ac tofti plurimum 
potui Thee, qui ficcum requirit cibum, fuperedun- 
tur. Caro juniorum horum fructuum a plebe in olus 
excoquitür , zque ac ex Socco Capas. Folia, que 
ampliffima ac. folida funt, ab incolis ufurpantur loco 
mapparum vel mantilium , atque pro quovis unum 
ernitur folium, cui inponitur ficcatus pifciculus cum 
fruftis Canarii panis, aliisque obfoniis, uti inter alia 
femel confpeximus , quum Sengadja feu prefeêtus 
infule ` Manipæ totam Architalaffi noftri cohortem 
fplendide excipere vellet, cunctos milites in orbem 
are juffit , fingulisque tale fternebatur folium, 
cui paucus inponebatur cibus: Quz commoda fane, 
nec pretiofa eft fuppellex, quum enim fatis fit ufur. 
pata, abjicitur modo , aliaque ftatim de arbore, fi 
opus fuerit, in locum fufficitur. Qui vero fplen- 
didiores delicatioresque videri volunt > eorum loco 
adhibent alia folia, Mufe folia referentia , quz- 
que Daun Medji vocantur: Supra memorati pili fic- 
Tom. I. cati 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
113 
De boom krygt een-dikker [lum dan de voorgaande, by de 
aarde gemeenelyk in verfcheide vleugels of aan waflen ver- 
deelt; Over al wit de Jchorffe en afgebrookene bladeren van 
dezen boom loopt een dikke witte of melkagtige vogt „die zeer 
kleverig is „en eerder opdroogt dan die van Soccus Capas. 
Op zommige plaatzen wert dezen boom zeer boog „en bekoomá 
een zo dikken flam dat hem twee mannen pas konnen omva- 
demen; dog heeft van binnen een ligt week bout , t welk zi 
niet wel laat polyften , maar alt Jt ruig blyft ; zynde de wor- 
telen van deze boom onder de aarde met een roode fcbor[fe 
bekleet: en wanneer de meergem, korrels of door menfcben, 
of door vleer-muizen bier en daar in de ruigte op de aarde 
geraaken , dan [cbietenze baaft op tot boomen, en daarom 
beeft men er altyt een groote menigte van deze zoorte, xo 
wel omtrent de buizen als in de bofcb-tbuinen , en in de Am- 
boin/cbe negoryen , fiaande zo digt en veel, dat de buizen 
daar onder fcbuilen , en bykanz als bedekt > en daar door 
verdonkert werden, want de Amboineezen, en andere In- 
dianen van de oofter/che Eylanden „willen zeer gaarne on- 
der en omtrent deze boomen woonen » niet alleen om datze 
baar voetzel daar van hebben, maar ook om datze £o baaft 
opfcbieten, en baar woor de bitte der zonne Komen te be- 
Jchermen. É 
Geflagten. De korrel-dragende Soccus beeft eygentlyk 
maar een geflagt , flegts in kleine veranderinge wat «er: 
Jebeiden of onderdeeit zynde, dog niet zodanig , dat men by- 
zondere zoorten daar van zoude moeten maaken, als meeft 
voortkomende van de ver/cheidenbeit der landen; want de 
gene , die men bier in Amboina Soccus Bidji noemt, zyn tam, 
en werden gebavent , maar in Banda zyn bet wilde boomen, 
met een Eus en dikke ftam , en waarom menze ook aldaar 
Soccus Utan noemt ; en bun vrugten hebben meerder, klein. 
der, en harder korrels, die men ook agt beter van fmaak te 
wezen dan de Amboinfche ; want zy zyn drooger van fub- 
Jlantie, werdende die boomen aldaar zo groot , datze niet 
alleen alle andere vrugt-boomen overtreffen , maar ook zoen- 
tyts omvallende , groote fchaade doen onder de Noote-boo- 
men: men zoude bier. onder bequamelyk kunnen trekken de 
derde en wierde zoorte van "t voorgaande Capittel, om datze 
meer korrels. beeft dan vlees : dog om datze ook tuffchen bei- 
den beit, zo mag menze aldaar ook wel laren flaan ; want 
de bladeren vallen of worden op zommige plaatzen zo glat, 
als de gene die in ’t vorige, en andere weder zo ruig , als 
de gene die in dit Capittel befchreven zyn. 
aam. In ’t Latyn noemt men dezen boom Soccus Gra- 
nofus ; In’t Maleyts Soccun Bidji , en Kullur , enzoo werd 
by mede op Fava genaamt; op Baley Tim-Bul: Ternaats, 
byzommige, Gomo , Macaffers Gomafli ,. Amboins Ama- 
kir, Umare, en Bandaas Soccun Utan. 
Plaats. Gelyk de bowen[laande Soecun Capas op de 
wefterlyke Eylanden , Sumatra, Fava, en Baley wel meeft 
gevonden wert, zoo is bet mede. met de korrel-dragende , 
of Soccun Bidji, gelegen in de Oofterlyke quartieren , van 
Celebes af tot in de Moluccos, Amboina , en voorts de 
Zuyd-oofter Eylanden, alwaarze meeft van deze korrels 
leven, zoo dat men qualyk een negory ziet „ daar deze boo- 
men niet in meenigte rondom de buyzen geplant flaan, en 
in Banda (als gezegt) vind menze in 't wilt. 
Gebruyk en aart. De korrels van deze zoorten, die 
meeft in gebruyk zyn, bebben een drooge en ftoppende aart, 
gelyk als de Caflanjen; en werden van ’t gemeene volkje 
over al veel gebruykt om den buyk mede te vullen; want 
voor arbeydzame luyden geven zy een vaft en flerk voet- 
zel, maar voor teere menfchen zynze niet dienflig ; om 
datze baare maage te zeer proppen en bezwaaren, mids- 
gaders opblafinge veroorzaaken: dog evenwel werdenze by 
de onze 200 gezooden als gebraaden , zeer veel gebruykt , 
en by de Thee-bak (alwaar een droog kosje wel te pas komt) 
opgefchaft: bet vleefch uyt deze jonge Soccuns- weet bet 
gemeyne volk ook tot een moes te kooken, zoo wel als dat 
van Soccun Capas: de blaaderen, om datze zeer ftyf en 
groot zyn, gebruyken de Inlanders tot taaffellakens en fer- 
verten , werdende voor yder perzoon een. blat gefpreyt, en 
daar op dan een droog visje, met eenige flukken Canari- 
broot, en wat andere toefpyfe gelegt, gelyk wy onder 
anderen eens zagen, dat den Sengadja of Heer van't Ey- 
land Manipa , (willende de gebeele Compagnie van onzen 
Admiraal tratteeren) alle de foldaten in een kring dede ftaan, 
en voor yder zulk een blat, met een weynig koft daar op 
liet nederleggen ; voorwaar een gerieffelyk en onkoftelyk. 
buysraat; want alsmen een zulk tafellaken aan flukken 
Jebeurt, of, gebruykt zynde, weg [myt , zoo ftaat de boom 
niet verre van de deur, daar men firaks weder andere kan 
afbaalen ; dag de gene , die wat boffelyker en zindelyker = 
en 
