‘ 
I. Bock, XXXII. Hoofdft. 
& Ruun; fed domeftica peculiariter fpecies dicitur 
Ruum- Mula juxta junioris Calappe formam: in Hit- 
toa Luttun, Macafiara Jambu, Baleya Miambu, & in 
Banda a quibusdam vocatur Jambu Dayan. 
Locus. Garzias lib. 2. Cap. 14. fcribit, optimas co- 
piofiffimasque Jambofas effe circa Malaccam, ac fuo 
tempore inde delatas etiam cffe in Goam, quodque 
ibidem tam fertiles effent, ut per totum annum in ar- 
bore excrefcerent fructus ; porro funt notz & inveniun- 
tur in omnibus aquofz Indie infulis, fed ubique non 
admodum frequentes. In Amboina nusquam fponte 
occurrunt , fed arte in hortis funt colendz, eftque 
arbor tarde crefcens, fed longos durat per annos. 
Ufus. Fructus hic frigide & humide eft nature, 
unde in calidis regionibus gratus admodum eft ac 
falubris , quique plurimum crudus comeditur , uti 
dictum eft, ad fitim fedandam, refocillandumque fto- A 
machum: Si in longas fcindantur pares, & vino Hi- 
{panico & faccharo fricentur , gratam praebent ci- 
bum, prefertim debili & languenti ftomacho ; Lufi- 
tani, (uti Garzias & Chrift. a Cofta teftantur,) norunt 
hunc fructum zque ac rubros flores faccharo con- 
dire, quod optimum medicamentum eft confortans, 
iisque conducens, qui biliofis ac ardentibus laborant 
febribus, & prefertim ut fitisfiftatur. Quidam etiam 
defe&u aliarum herbarum hos ufurpant flores inftar 
La&ucz: Hujus trunci cortex eft adftingens, & de- 
tergens , unde in aphthis quoque adhibetur , fi in aqua 
conteratur , & os colluatur: Domeftica fpecies raro in 
Baleya occurrit , ac ubi colitur, ibi inter fepes planta- 
tur, ut tractu temporis tamquam poftes ipfis inferviat, 
quum firmiffimas in terram agat radices: Hic autem 
oblivifei nec pr&terirerdebemus optimo fummoque 
fapienti Creatori juftam tribuere laudem , qui , ut 
fumme-incolarum pigritiei occurreret , hifce in in- 
fulis fimul oftendere voluit fub multis vilibus, con- 
temptis, ac quoad vifum noxiis rebus plurimas vir- 
tutes Ead ie Un latére , popüli-énim Amboinen- 
"T 
ir, quoque modo etiam. multiplicantur Mange, Du- 
riones, Lanfa , pluresquealie arbores, . <... 
x 
M uu 
vs Hic in Amboina ante caftellum Victoriam pofita eft 
Jambofa, que faepius bis in anno flores gerit, ordi- 
narium florendi tempus eft menfis Junius, fructusque 
Decembri ac Januario maturefcunt, fed anno 1666. 
florebat Decembfi , poftquam mox fuos antea pro- 
duxerat fru&us , & ante pluviofum tempus fructus 
iterum gerebat de novo: Sic quoque anno 1678. No- 
vembri ex veteri majoris Jambofz trunco obferva- 
tum fuit, quod ex medio trunco tribus diverfis in 
locis flores propullularent , talesque orirentur fru- 
dus, quales reliqui eadem in arbore effent: Ejus 
truncus erat admodum laceratus in ufus, & denuda- 
tus a mulierculis, quz continuo corticem avellebant 
pro gargarismate , vel ad pultem ex illo excoquen- 
dam, eademque diéta arbor florebat infuper copiofe 
omnibus ex fuis ramis: Circa Malaccam alia occur- 
rit quoque fpecies dicta Jambo d’Agoarofada h. e. ro- 
facea Jamboía , cujus fructus ex rotundo funt com- 
reffi, inftar majoris Pinange Poeti, exterius flave- 
cens, qualem colorem flores quoque habent. Ejus 
nucleus eft liber, ac in fru&u fonitum edit; fi matu- 
rus fit & quatiatur, qui mollis eft , excellentisque fa- 
Ee ac odoris, Rofarum aquam quoque zmulans: 
ortugalli illam tranftulerunt in Goam & Coetchin, 
ubi magni eftimatur, vocaturque Jambo d Malacca & 
in Horto Malabarico tom. 1. Figur. 17. Malacca Scham- 
bu & in communi Figura 18. Nati Schambu. Vulgaris 
Jambofa Rofada eleganter ex albo & rubro variegata 
eft in Banda. In omnibus Jambofz fpeciebus, fi ni- 
mis maturefcant, inveniuntur aliquando — 2 
am 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
123 
gemeen Rutton , en Ruun : maar de tamme zoorte in "t by- 
zonder Ruun Mula, na de gedaante van een jonge Calap- 
pus: Hitoe, Luttun: op Macaffars Jambu : op Baleis Niam- 
bu , en in Banda noemenze zommige Jambu Dayan. 
Plaats Garzias, lib. 2. Cap. 13. /cbryft, dat de befte 
en meefbe Famboezen voor dezen waren omtrent Malacca, 
en datze in, of kort voor zyn tyt van daar waren overge. 
bragt naar Gea, en datze aldaar zo vrugtbaar zyn, dat 
menze bet gebeele jaar door aan de boomen beeft „voorts zyn- 
ze bekent en te vinden meeft in alle Eylanden van water- 
Indien, dog over al niet beel veel: in Amboina vint menze 
nieuwers van zelfs, maar moeten met moeite in de thui- 
nen opgequeekt werden , en bet is een boom, die langzaam 
groeit , maar kan weder lange jaren duuren. 
` Gebruik. Deze vrugt is vaneen koude en vogtige aart, 
en daarom „in beete landen , aangengam en gezont ; worden- 
de, als gezegt, meeft raauw gegeeten , om den dorft te ver- 
aan , en de mage te ververfchen ; als menze in lange ftuk- 
ken /nyt, en met Spaan/che wyn en zuiker ftooft „dan ge- 
venze een fmakelyk eeten , en inzonderbeit voor een zieke en 
Jappe maag: de Portugeezen (gelyk Garzias en Chrift. a 
Cotta /chryven) weten zo wel de vrugt „als bet roode bloei- 
zel met zuiker te conf'yten , en bet welk dan ook een byzon- 
der verfterkend’ bulp-middel is voor de geene , die met gal- 
agtige en beete koortzen zyn gequelt: en ook om bun den 
dorjt te verflaan : zommige , by gebrek van andere groente, 
nemen ook dit roode bloeyzel , en maaken daar zalade van; 
de fcbor[Je van den ftam is wat t'zamen trekkende "en af- 
vagende van natuur , en daarom wertze wel gebruikt te- 
gens de fprouw , als menze in 't water vryft , en den mont 
daar mede fpoelt: de tamme xoorte is weinig op Baley te 
vinden , en daar menze nog beeft , plantenze bem in de ryen 
van baare begsen of baagen, op datze metter tyt daar aan 
als pagger-ftylen zouden opgroeyen , als fchietende zeer vaf- 
te wortelen in de aarde: dog wy en moeten ook albier niet 
verzuimen nog vergeeten den algoeden Schepper zyn bebogr- 
lyk lof toe te brengen: als bebbende , na"t fcbynt , de sg 
roote luibeit der Inwoonders in deze Eylanden willen te 
: et dici, en ziet tinh betooneh , dat by onder veele 
ete, veragte, en na den fchynnadelige dingen , veele deug- 
den en nuttigbeden vermengt en Yi ie beeft : want de Am- 
boinfche , MacafJaarfche , en Moluxe volkeren zyn als van 
natuuren ongemeen traag in bet aanplanten der vrugt-boo- 
men, inzonder bett der geenen, dieze tot bun dagelykfe koft niet 
nootzakelyk van doen hebben „en daarom fayi Wy ook wei- 
nig Fomboezen in deze Eylanden hebben, by aldienze door 
de Inlanders moeften worden voortgeplant; dog bet beeft 
den almagtigen Schepper belieft , dat zelve de grootfle Fam- 
boes-dieven (de vleermuizen). de korrels. van de geftoolen 
vrugten tot voortteling moeten wedergeven ‚end dan 
ook op ge aarde „en in de "as vallende ‚veel eerder komen 
op te fchieten dan de gene, die men anders, en met banden 
plant, en op welke manier mede vermenigvuldigt werden 
de Manga, Durion, Lanfa, en nog meer andere boomen. 
Hier in Amboina voor bet cafteel Viktoria ftaat een Fam- 
boes-boom y dewelke dikwils tweemaal in een jaar vrugten 
draagt ; want zyn ordinaris bloeytyt is wel in Junio, en de 
vrugten werden in December , en Sena ryp , maar anno 
zeftien bondert zes en zeftig bloeide by in December , na dat 
by kort te vooren gedraagen bad, en voor de aankomft van 
bet reegen-mou[Jon badde by al wederom nieuwe vrugten: 
en zo beeft men ook in den jaare zeftien hondert agt en ze- 
ventig in November aan een oude [lam van de groote Fam- 
boezen gezien „dat by uit bet midden des ftams op drie plaat- 
zen zyn bloeyzel witfchoot , en zodanige vrugten formeerde , 
gelykalsdeandere aan dezelfde boom: den flam was zeer ge- 
baikeli, gekerft , of gefcbilt „en dat door de vrouwtjes , die 
daar geduurig de fcbor[Je quaamen afrukken „om gorgel-wa- 
ter „en papeda van te kooken ; en den gem. boom bloeide nog in 
de zelfde maant buiten gewoonte overvloedig aan alle zyn tak- 
ken. Omtrent Malacca beeft men nog een zekere zoorte ge- 
naamt Jambo d’Agoarofada ‚dat is rooze-waters Famboe- 
zen , vallende uit den ronden wat gedrukt, gelyk de groote 
Pinang Poeti , van buiten wit-geel, boedanigen koleur bet 
bloeyzel mede beeft : de korrel leyt los , enrammeit in de vrugt, 
te weten alfJe ryp is: zynde mede murw , midsgaders van 
een excellente [maaken reuk , insgelyks bet rooze-water zeer 
na by komende: de Portugezen bebbenze mede overgebragt 
na Goa en Coetcbin , daarze in groote agting is , en genaamt 
wert Jambo d’Malacca: en in de Hortus Mallabaricus, 
Figuur 17. tom. I. voertze de naam van de Malacca Scham- 
bu , en in de gemeene Figuur 18. Nati Schambu. De gem. 
Famboza Rofada heeft men mede zeer fchoon-root en wit in 
Banda: in alle de zoorten van Samboezen, zo ze overryp 
Ma wer- 
