I. Bock. XXXIII. Hoofdf. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
CAPUT TRIGESIMUM TERTIUM. 
Fambofa nigra: Fambus Itam vel Utam. 
S tes gerit fructus, atque ab Amboinenfibus, fed 
male, pro filveftri habetur fpecie, quum arbo- 
res he in ipforum pagis non plantentur, nec lete pro- 
germinent: Truncus multo altior eft precedentis ar- 
boris trunco, inftar fere noftrarum Juglandum, cor- 
tex glabrior, rami longiores , ac magis extenfi, & 
incurvi: Folia quoque funt paulo longiora, fed an- 
guftiora precedentis , fesquipedem longa , duas ali- 
quando ipithamas longa, manum lata, fuperius lon- 
o apice, & inferius fenfim magis angufte definentia, 
revibusque infidentia petiolis : Cofte transverfales 
ad oras,quoque in arcus concurrunt , non ita ob- 
fcure virent hec folia quam domeftice , fed magis lete 
viridia, per paria itidem opponuntur, binaque paria 
cruciata funt; petioli plurimum fünt rotundi, flores 
funt inftar precedentis, fed ftamina funt longiora, 
magisque rubentis coloris , frudtus etiam fub flori- 
bus ortum fuum ducunt, duo, tres, quatuorve fimul 
ex pyramidalibus feu pyriformibus nodis, in quo- 
rum fummo ampla erigitur corona, atque in illorum 
centro longum extenditur filamentum , quod perfi- 
ftit, licet fru&us maturefcant. Fructus adultus. & 
perfectus pyriformis eft, majorque precedente , €x- 
terius parum rugofus, ac tam obfcuri coloris, ut 
e longinquo nigricans appareat, intermixto tamen 
purpureo colore inftar maturorum Mororum , vel 
uti in Europa certa obfcure rubentium pomorum 
Ípecies, Latine Mala rubellana dicta, Belgis Kool-ap- 
pel: Sub tenui pellicula albiffima ac fuccofa reperi- 
tur caro , ad oras parum rubens , in medio conti- 
nens magnum, inequalem, cinereum , & ficcum 
nucleum , qui a carne feparatus eft : Horum fru- 
&uum fapor, fi bene maturi fint, tam gratus vino- 
fusque eft, ut multorum judicio domefticos a 
Jat, faltem funt multo molliores fuccofioresque, 
.edantur, nec tam facile dentes hebetant, fed:faci- 
lius putrefcunt, nec tam diu. affervari poflunt, quum 
eorum. caro fit mollior, inter edendum rofarum odor 
etiam detegitur. 
Ecunda Jambofz fpecies eft; que obfcure ruben- 
- Hujus arboris lignum durius eft domefticz , craffis 
conftans. fibris, fique ficcum fit, cinerei eft coloris, 
ufui mechanico autem «non infe rvit Radices. quo- 
ue funt craffe ac profunde terre infixe ,. hecque 
cedente . domeftica, eam autem non plantant in ar- 
vis, fed in hortis filveftribus, in quibus letius quo- 
que progerminat. Annitempus, quo floret, eft idem. 
cum domeftica. Plurimumque, uti de precedente di- 
Gum fuit, a vefpertilionibus propagatuf, qua nu- 
cleos cum ftercore hinc inde dispergunt.;.. s … 
Nomen: Latine S'ambofa.nigra , Malaice Jambo Utan, 
quia plurimum in filveftribus hortis & agris crefcit, 
alioquin Fambu Itam h. e. Jambofa nigra , apud alias 
autem nationes idem cum precedent fervat nomen, 
atque a quibusdam cognominatur magna, & ab aliis 
nigra: Amboinice Layn.vel Ruttu Layn. In Leyti- 
morg montibus Ruttun Oür h. e. Jambofa podicis, 
a figura umbilici fructus. | | 
Locus : Invenitur in orientalibus infulis frequen- 
tius quam in occidentalibus, in Baleya enim incogni- 
ta eft, atque in Celebe circa Macaffaram rara eft, uti 
qnoque in Java &aliis Indie partibus: Obfervatum eft, 
1 hujus przcedentisque fpeciei arbufculz transplan- 
tentur , officula feu nucleos deminui , fructumque 
iiv. inpleri carne. 
Jfus: Fructus plurimum crudi comeduntur ad fto- 
machum refrigerandum & refocillandum , funt ita- 
que hifce in regionibus grati cibi, fed bene maturos 
effe oportet, quod cognofeitur, fi tactu mollefcant, 
exteriorque pellicula hinc inde feparetur, quidam il- 
los adhibent frictos cum vino & iaccharo uti prece- 
dentes. Trunci lignum „di bene fit ficcum , foco op- 
time infervit , fub fuccofo enim cortice pinguedo 
quedam latet, que in ficco optime detegitur ligno. 
1 EC 
125 
Et tweede geflagte van de Famboezen is, 't gene 
XXXII HOOFDSTUK. 
lat donker - roode vrugten draagt, en van de Am- 
Swarte Jamboes-Boom. 
H boineefen (dog qualyk) voor een wilt geflagt gere- 
kent werd om dat die boomen in bare negoryen niet wer- 
den geplant „of niet wel en willen aarden: den flam is veel 
booger dan de voorgaande , te weten als die van onze 
Noote-boom, de fchor[fe gladder, de takken langer, ook 
wat meer uytgefpreyt, en krom: de bladeren zyn mede 
wat langer en fmalder dan die van de tamme > te we 
ten een en een half voet, zomtyts twee fpannen lank, 
een bandt breet, van vooren met een lange fpitfe , en 
maar agieren allenxkens final , toelopende, en jlaande o 
zeer korte fleelen: de dwers-ribben loopen ook by de kan- 
ten met boogen tzamen, van verwe zymze zoo boog- 
groen niet als de tamme, maar wat ligter; zy ftaan ook 
twee en twee tegens malkander , met baar wieren een 
Jebuyns kruys maakende, en de ryskens zyn-meeft ront : 
bet bloeyzel is , als dat van de voorgaande’, dog de draa- 
den zyn wat langer en booger van coleur, de vrugten 
waffen ook agter bet bloeyzel, twee, drie, en vier by 
1malkander , wyt. piramidale of peers-gewyze knopen, daar 
aan yder een breede kroon flaat , en in de midden een lange 
draat , dewelke ook daar op blyft, al zymze al ryp: de 
vrugt , in baar volkomenbeyt, beeft de gedaante van een 
groote peer, en is ook grooter dan de voorgaande, van buy- 
ten een weynig gerimpelt, en zoo boog-root van Coleur, 
datze van verre wel [wart febynt te wezen, dog met cen 
tu[Jcben-f[cbynend' purper, als rype moer-bezien, of gelyk 
in Europa een zeker flag van donker-roode appelen, in 
't Latyn Malarubelliana, enby de Duyt/chen Kool-appel 
genaamt onder bet dunne. vliesken Jet een zeer wit en 
zappig vlees, aan de kanten een weynig rootagtig, en in 
de midden hebbende een groote, oneffone , graauwe , en 
drooge korrel, die van bet vleefth meeft los is: zynde de 
Jmaak van deze vrugt „wel te: verftaan de gene „die baar 
volkomene rypheid bebben, zoo aangenaam en wynagtig, 
datze. naa. bet oordeel van veele, de tamme daar in ko- 
men te overtreffen, immers zy zyn vry wat zappiger en 
zagter in "t eeten „ en bederven zo ligt er: niet , maar 
zy verrotten ook ligter , en kunnen zoo lange niet bewaart 
‚ werden, om datze weeker van vleefch zyn; en onder bet 
eeten zo wort men daar aan, ook de geur van roozen gewaar. 
Het bout is wat border als dat van de tamme, Des 
dradig.,..en als bet beflerft , wat naa den graauwen irek- 
kende „dog tot geen timmerwerk gébruykelyk : de wor- 
- telen zjn mede robuft „ en diep in. de aarde; en dit ge- 
pecies apud Amboinenfes: magis vulgaris eft præ- flag 
flagt is by de Amboineefen veel gemeender dan de voorn. 
tamme ,.dog: zy. en planten bem niet in bunne negoryen, 
maar wel in haare bofchtuynen, daarze ook veel beter aar- 
den willen: baar bloeytyt en zayzoen is als de tamme: 
wordende meeft , gelyk als van de tamme is gezegt, . 
woortgeteelt door de vleermuyzen , welke die boris” oor 
den afgank bier en, daar in de ruygte laten nedervallen, ` 
Naam: In’t Latyn Jambofa nigra; In’t Maleyts Jam- 
bo Utan „ dewylze meeft in "t velt „ en in de bofch-tuynen 
waft, anders Dote Itam, dat is [warte Famboefen, 
dog by andere natien beboudenze meeft den zelven naam 
als de voorgaande, werdende van zommige de groote, en 
van andere de zwarte bygenaamt , in `t Amboins Layn, of 
Ruttu-Layn: In ’t gebergte van Leytimor Ruttun Oar, dat 
is Fambo/a podicis van de figuur der vrugt in de gedaante 
van een Navel. 
Plaats: Men vintze in de oofterfche Eylanden wel zoo 
veel als in de «ve[Lelykes want op Baley iffe onbekent , en 
op Celebes omtrent. Maca[Jar maar weynig , als mede op 
Fava, en andere deelen van Indien: men heeft ook erva- 
ren of bevonden , dat als men deze en de voorgaande boomp- 
jes verplart, dat dan de korrels kleynder werden, en aan 
de vrugt meer vleefch groeit. 
Gebruyk: De vrugten worden meeft raauw gegeten 
om de mage te-verkoelen, "en te-verquikken, en zyn dier- 
balven in deze landem een aangename fnoeperye , maar 
zy moeten wel ter degen ryp zyn, waar van het tecken 
is, alsze in "t aantaften wat week fchynen, en dat bet 
bovenfle »liesken bier en daar wat afgaat, zommige: ge- 
bruykenze mede om met wyn en zuyker te flooven, even 
als de voorige: bet bout van den ftam, als bet droog 
is, geëft goet brandbout: want onder zyn zappige Ja: 
Deel t 
