> 
I. Boek. XXXIV. Hoofäll. 
Ayer puti : Sapor eft quoque aquofus fed parum aufterus, 
hincque viliores funt hi fru&us precedentibus , magis- 
que filveftres quoque habentur,neque in Amboina ullibi 
inveniuntur, nifi in hortis filveftribus: In Ternata & 
Macaflara frequentius occurrunt, hique uti & przce- 
dentes rubri aliquando'gemini crefcunt, fepe etiam 
tres fimul propullulant fru&tus. 
Nomen: Latine Fambofa aquea , aquofa , & minor. 
Malaice Fambu Ayer. Belgice Water- Famboefen. "Uer. 
natice Gora Fadi. h. e. parve Jambof&: Amboinice 
a quibusdam Ruttun Tsjapeo h. e. Jambofa petafi , ex 
ejus forma, item Ruttu Maun , in Banda Uwer, Ma- 
caffara Fambu djene , & Baleya Fambu Uer. 
Locus: In Amboina ac porro ceteris Moluccis in- 
fulis funt vulgatiffime, raro occurrunt in Celebe, & 
Baleya, item ad occidentalem plagam; & in Sumatra 
circa Jamby rubra albzque occurrunt fpecies. 
Ufus : Elegans horum fructuum forma inter viridia 
folia ex arbore dependentium efficit, uti dictum eft, 
ut plurimum circa edes in areis plantentur: Fructus 
crudi modo comeduntur , calidis nempe diebus ad fitim 
ardoremque exftinguendum, unde fapientiffimus Crea- 
tor optime juffit, ipforum maturitatem calidiflimis in- 
cidere menfibus, h. e. menfibus Novembri & Decem- 
bri: Trunci cortex potiorem pr&bet ufum ad aphthas, 
quem in finem cum aqua conteritur , hocque os 
colluitur: Atque hunc in ufum hic cortex utilior eft 
precedentium majorum Jambofarum corticibus. Hinc- 
que truncus hica mulierculis, quz liberos alunt , adeo 
vexatur , ut plerumque dilaceratus, & fzpe adeo denu- 
datus fit, ut vel arbores tote pereant, vel graciles 
producant fructus: Hi fruétus Lelebes filamento ap- 
penfi, circino circumducti venduntur, conducuntque 
lis, qui poft ebrietatem naufeofum habent ventricu- 
lum; Amboinenfes quoque crudos comedunt ad om- 
nigena Bocaflan, ut appetitum excitent: Sin in Am- 
boina nimis maturefcant, plerumque a vermibus 
perforantur, quod raro in Ternatenfibus obfervatur. 
Albe Jambofe , que in hortorum areis plantantur, 
multo majores fant rubris, filveftremque amittunt 
acerbitatem , & dulcefcunt, atquecum faccharo & vi- 
no elixate bonum prebent cibum; ficque etiam fac- 
H 
charo condiuntur. 
OBSERVATIO 
Proxime hzc convenit cum Samftravari H. Malab. part. 
4. Tab. 6. fed foliatura in orbem expanía differt , flores 
ceterum fru&usque fimiles funt , ac vera quoque Eugenie 
fpecies eft. 
CAPUT TRIGESIMUM QUINTUM. 
Fambofa Silveftris alba. Jambu Utan Put. 
H cies, quarum vulgatiffima & notiflima eft alba, 
Æ de qua hoc caput tantumaget : Humiliorem gerit 
truncum domeftica, ac plerumque ejus truncus eft in- 
eurvus: externe fufcus, uti quoque funt tenuiores, 
Ic proprie defcribemus filveftres Jambofz fpe- 
. fed firmi & lignofi rami inftar aliarum fpecierum Cajoe 
Mera , cortex autem ejus eft equalis, qui externe 
tenui obducitur pellicula: Folia funt fimilia iis dome- 
ftice , vel paufo majora, ultra fpithamam nempe 
longa, ac fex lata digitos, in quibus vene itidem 
ad oras arcuatim decurrunt, magis obfcure viridia, 
quam domeftice , eodemque modo duo fibi invi- 
cem oppofita, fique unum decidat folium, ex oppo- 
fito duo oblongi nodi propullulant inferius connexi, 
fenfimque dilatati per rotundum lete viride capitulum , 
quod fefe aperiens fuperius expanditur in album florem 
inftar Guajave , cujus vero ftamina funt longiora, his- 
que duo fubfequuntur fructus inftar Pomorum depen- 
dentes , fuperius umbilicati inftar Pyri Cydoni®, por- 
ro hi fru&us ex rotundo funt compreffi feu plani, fu- 
perius umbilicati, ex quo quatuor eriguntur fquamz, 
due majores, bine minores, atque in horum centro 
eminet longum firmumque filamentum , quod floris 
medius eít ítilus pallide albicans: Hujus n 
* D UD- 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
127 
puti genaamt; de [maak is mede wateragtig, wat na den 
amperen trekkende, en daarom zynze flegter dan de voar- 
gaande, en men boudze ook voor wilder , werdende in Am- 
boina niewers gevonden dan in de bofch-thuynen: In Terna- 
ten en op Macaffar zynze.in meerder quantiteyt; en deze, 
&elyk mede de voorgaande roode , waffen zomtyts twee en twee 
als tweelingen, en ook wel drie aan malkander. 
Naam: /n’t Latyn Jambofa aquea , aquofa , en minor: 
Maleyts Jambu Ayer, Duyts annen , Ter- 
naats Gora Jadi, dat is kleyne Famboefen: Amboins, by 
zommige, Ruttun Tsjapeo, dat is boet Famboefen „ i. 
bare gedaante , als mede Ruttu Maun: Bandaas Uwer: 
Macaffers Jambu djene, en Baleis Jambu Uer. 
Plaats: /n Amboina , en voorts alle de Motuccos zynze 
zeer gemeen , weynig vint menze op Celebes , Baley , midsga: 
ders om de Weft; en op Sumatra, omtrent Famby beeft 
men ook roode en witte. : 
Gebruvk : De /choone gedaante van deze vrugten, aan 
den boom tufjcben de groene bladeren hangende, maakt , als 
boven is gezegt , dat menze veel omtrent de buyzen en op de 
„erven plant; de vrugten werden maar raauw gegeeten, te 
weten im beete dagen, om den dorft te verflaan, of den 
brant te bluffen, en waarom ook den Schepper zeer wyslyk 
geordineert beeft, dat baar zayzoen regt in bet midden 
van bet beete Mouffon valt , dat is in de maanden Novem- 
ber en December; meerder gebru:k beeft men van de fcbor ffe 
des ftams , als de welke zeer dienftig is tegens de fprouw, 
werdende. ten dien eynde met water gewreeven , en daar 
mede de mont gefpoelt: dog bier toe is deze hoss dienfti- 
ger dan die van de voorn. groote S'amboejen , en daarom 
werd deze flam van de vrouwtjes, die kinders bebben, 
zodanig geplaagt , datze doorgaans meeft fchurft en gebak- 
keli flaat , ja zomtyts zoo bloot dat de boom of fterft, of 
Jlegis magere vrugten geeft. Deze vrugten , aan een 
draatje van Leleba geregen , werden met lange fnoe- 
ren op de pafJer verkogt ; ep au zyn gezent voor die gene , 
die na de dronkenfchap een ontftelde mage bebben , ook 
eetenze de Amboineefen raauw tot En Bocaflan, 
om de eetens luft op te wekken: alsze in Amboina ryp wor- 
den , 200 krygenze generalyk of doorgaans van binnen wor- 
men, dog ’t welk men zelden in de Ternataanfche ziet: de 
witte Famboefen , die men in de Negoryen en boven plant, 
werden vry grooter dan de roode , verliezen ook haare wilde 
amperbeid, en werden zoet: gevende , met zuyker en wyn ge- 
flooft,cen goet eeten,emzo0 wordenze ook met zuyker gecon fit. 
AANMERKING. 
Deze komt bet naafte aan de Samftravari vande Hortus Malabar. 
in bet vierde deel Tab. 6. verbeelt en befchreven, maar verjebilt 
door de blaaden enlange fteel der bloemen, die anders met de vrug- 
ten overeen komen, en die is mede van bet zelfde geflagt van de 
Eugenia. Serie T od 
XXXV. HOOFDSTUK. 
De Wilde Witte gamboes-boom. 
Ter zullen wy befchryven de eygentbyke wilde zoorte 
van S'amboezen , en waar van wel de bekendt[le is de 
witte , van dewelke dit Capittel ook maar alleen fpre- 
ken of bandelen zal: by is wat lager van [tam , als de tam- 
me, ook meeft krom en geboogen; van buiten in 't aanzien 
ros , gelyk ook zodanig zyn de dunne en flyve takken, even 
als de andere geflagten van Cajoe Mera , bebbende een efe- 
ne fchorffe , en die is van buiten met een dun vlies bekleet; 
de bladeren zyn gelyk die van de gemeene tamme Famboes- 
boom , of wel wat kloeker , te weeten wat meer als een [pan 
lank, en zes vingeren breet , waar in ook de aderen by de kan- 
ten met boogen t’zamen loopen , booger-groen van koleur dan 
de tamme , ook op dezelfde manier twee en twee tegens mal- 
kander [lande ; en als bet eene blat afvalt , zo komen daar 
tegen over twee lankwerpige knoppen voort , agter Uzamen 
evoegt , en allenskens wat breeder wordende , met een ront, 
lattes boofdeken „of kabeletje, bet &velke (zig openende ) 
boven op vertoont een wit bloeyzel, gelyk dat van de Cuja- 
vos, dog wat ong van draaden, en bier op volgen twee 
vrugten , als appelen by malkander bangende , agter met een 
tuit , gelykde Queeperen , voorts uit den ronden wat plat, 
van vooren met een groote navel, daar vier [cbubben aan 
flan , twee groote en twee kleine ‚en in de midden een lan- 
ge age draat , zynde de middelfte uit bet bloeyzel, en - 
