I.Bock. XXXVIII. Hoofdft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
borum , plerumque eft fufcum , atque ad margines 
pauco diftin&um albo. colore. 
Nomen. Latine Mangoftana: Malaice Mangoftan : 
Baleyice Mangis.. Macatlarenfes. male hanc vocant Ki- 
ras, ob magnam fimilitudinem , quam cum tali gerit 
arbore, apud illos crefcente, quaque revera fpecies 
quoque eft Mangoflane , qualis quoque in Auétario 
noftro defcribitur. 
Locus. Nobilis hic fructus non reperitur per totam 
Indiam, fed 1n ejus partibus orientalibus , uti in Ma- 
lacca, Sumatra, & Java, in regione vero Jaccatre vel 
Batavie non occurrit , vel faltem rariflime, ac plu- 
rimi ex Banthama & Japara: venales ibi tranfportan- 
tur: In Baleya quoque occurrunt, immo majores , in 
Gelgele filvis crefcunt, fed magnum requirunt labo- 
rem, ut aliis in locis plantate he arbores lete crefcant 
& germinent, nuclei enim funt rari, molles, & muco- 
fi, unde raro etiam propullulant, hincque juniores ar- 
bufcule , quz ex deciduis fructibus in filvis fponte 
progerminant , funt. effodiende, inque earum locum 
fubftituende , terra autem, in qua fponte crefcunt, 
eft rubra, ac pinguis argilla lapidulis mixta: In Am- 
boina nullz occurrunt , nec ibi crefcere volunt, licet 
vive illuc tranfportentur arbufcule : In Banda una tan- 
tum alterave occurrit arbor, quz fatis fertiles funt, 
fed tardiffime crefcunt , in Ternata vero in Gelolo 
lætius: crefcunt , quum folum ibi quoque fit melius 
quam hic, vel in Banda. . = 
. Up, Fructus hi, uti di&um fuit, plurimum crudi 
ob excellentem gratumque faporem comeduntur, fed 
per totum annum non reperiuntur,fed plurimum in No- 
vembri & Decembri. Si aperiantur hi fructus, pelli- 
cule fuccus a carne feparatus fit, quum alias fit ama- 
ra, quique maturi funt , manibus comprimi poffunt, 
ut dehifcant, tumque dicta- pellicula prudenter aufe- 
renda-ac abjicienda eft , vel aliquem in ufum affer- 
vanda. Ex lefis ramis exftillat fquallidus ac flavefcens 
fuccus , non fpiffus fed aquofus , qui in molle concre- 
fcit gummi, quod inftar glaciei apicum ex trunco de- 
pendet: de fructus dulcedine gratoque fapore fupra 
dictum fuit, nec plura addere poffumus: Cortices €x- 
ficcantur atque pro medicamento in dyfenteria ac te- 
nesmis inferviunt, tamquam Cortices Granatorum , ve- 
rum non adeo amari funt: Eundemque in finem Ma- 
caffarenfes fuccofum arboris corticem & juniora fu- /cbillen, 
munt folia, cum pauco Culit Lawan, quod fimul man- 
ducant, ejusque fuccum deglutiunt, qui parum ama- 
rus eft cum levi adftridione. Idem cortex aqua con- 
tritus, atque eo os collutum curat aphthas. Sinenfium 
tinctores hunc quoque adhibent corticem , fi nigrum 
tingant colorem , qui pro bafi infervit, utque majo- 
rem det firmitatem feu adhefionem : An Mangoftane 
lignum itidem petrefiat, ac lignum Kiras, quum Ma- 
caffarenfes binas has confundant arbores, inveftigan- 
dum eft; ác quomodo Kiras lignum tractetur in Au- 
&uario fzepius memorato defcribetur , ibidemque legi 
poterit.: "TT 
EXPRPLICATIO- 
Tabule Quadragefime Tertie, — 
Que ramum exhibet Mangoftane , feu Garciniz foliis fru- 
&ibusque ornatum ` — ER 
A. Folium denotat naturali fere forma & magnitudine. 
B. Florem apertum exhibet. und EET 
C. Fru&um di[Je&ium. E 
D. Fru&um antica parte confpiciendum prebet, ut ejus coro- 
na feu flellula appareat. = 
E. Fru&um poftica parte exhibet, ut ejus pericarpium perfiltens 
in confpectum vehiat, 
133 
agtig , en maffief , dog in de lengte met eenige aderen doorlopen 
of als gefireept, en zo `t van oude boomen is > Vint men bet 
doorgaans bruin , en gewatert met weinig wit aan de kanten. 
Naam. Int Latyn Mangoftana: op Maleits Mango- 
ftan: op Baleis Mangis: de Macafjaren noemenze abuzi- 
velyk Kiras, om de groote gelykeniffe, dieze beeft met zoda: 
mg een op baar lant groeyende, en die in der daat mede is 
een zoorte van Mangoitan , gelykze ook in onze Auctuarium 
befchreven ftaat. 
Plaats. Deze edele vrugt. vint men niet door gants In- 
dien, maar in deffelfs ooftelyke deelen „als op Malacca, Su- 
matia , en Fava, dog in "t diftri van Faccatra of Bata- 
via vallenze niet , of immers zeer weinig , de meefte van 
Dantbam en Fapare daar te markt gebragt wordende; op 
Baley beeft menze ook „ en nog wel zo groot ; en op Gelgel 
wafjenze in 't wilt, dog men beeft groote moeyte om dezel- 
vé aldaar op ‚andere plaatzen te planten , want de korrels 
zyn weinig, week, en flymerig , komen dierbalven ook wei- 
nig op, en daarom moetenze de jonge boompjes , die van de 
afgevallene vrugten in "t wilde voortkomen, uitgraaven en 
baar daar van bedienen , zynde bet lant, daarze in "t wilde 
groeyen , roode verte kley , met wat [leen gemengt, In Am- 
boina zynder geen, en zy willen daar ook niet waffen, al 
brengt menze levendig over , in Banda ftaan maar een a 
twee boomen, die redelyk wel dragen , dog zeer langzaam 
opgroeyen; willende in Ternaten op Gelolo beter aarden; 
om dat de gront aldaar ook beter is „als bier en in Banda. 
Gebruik. Deze vrugten worden, als gezegt , om haare 
uitftekende aangenaambeit , meeft alle raaww gegeten , dan 
men vintze niet `t gebeele jaar door, maar meeft in No- 
vember en December: In’t openen van dezelve moet men 
"t zap van de fcbor[fe niet aan bet vlees laten komen, om 
dat het daar van bitter «vert ` en de gene, dieryp zyn, kan 
men met de banden wel drukken, datze cpen berjten , en als 
dan de gem. fchorze of fcbelle voorzigtig daar afnemen en 
wegwerpen , of tot eenig gebruik laaten bewaaren: uit de 
gequetfte takken vlóeit een vuil wit of geclagtig zap, niet 
dik maar wat wateragtig , en °t welk zig verandert in een 
weeke pom , die als kegels of ys-takken aan de ftam blyft 
bangen: zynde van de zoetigbeit en aangenaambeit dezer 
vrugt bier boven gefproken, en meer weten wy daar niet 
by te voegen : de fchellen werden gedrodgt , en tot medicyn 
in de bloetgank en perffing gebruikt „even gelyk de granaat- 
V. zy en zyn zo bitter niet , en ten zelven eynde 
nemen de Macaffaren de zappige fcbor[Je van den boom als 
mede de jonge bladeren , met een weinig Culit Lawan , °t 
welkze dan zo tezaamen kauwen, en bet zap daar van in- 
zwelgen,bet welk ook een weinig bitter is met wat zamentrek- 
king: dezelfde fcbor[Je , met water gewreeven , en de mont 
daar mede gefpoelt , geneeft de fprouw: de Sineeze verwers 
bedienen haar mede van deze fcbelle, alffe zwart moeten ver- 
wen, dezelve gebruikende tot een t, en om daar aan 
te meerder vaftigheit te geven tof nu bet bout van deze Man- 
goftang -boom mede in [leen kan verandert werden, gelyk 
dat van de Kiras , dewyl dog de MacafJaren deze beide boo- 
men verwarren: en onder malkander mengen , dat flaat 
nog te onderzoeken ; en hoe men met bet zelve Kiras-bout 
bandelt ,zalin't AuCtuarum , meermaalen genoemt, befcbre- 
von, en aldaar konnen nagelezen worden. 
UYTLEGGING 
Van de Drie- en Veertigfte Plaat, 
Die een Tak vertoont van de Mangoftan ofte de Garcinia met 2y- 
ne ten en bladen. a 
A. Wyft aan een bladt byna in zyn natuurlyke grootte en gedaantes, 
B. Vertoont de bloem geopent. 
C. De opengefnede vrugt. 
D. De vrugt van vooren, op dat deszelfs 
{chou wert. tet 1 
E. Een vrugt van agteren te zien, om de kelk teonderfcheiden , die 
“aan de fiee! voerblyft.- =. =. 
flarretje op dezelve be- 
AAN- 
