1. Bock. XXXVIII. Hoofd. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
erat. Unde putabam lapidem ligni Cofaflu effe, utra: 
que enim bac. ligna.veruftorum truncorum ac memo- 
rato fepulta modo in Macaffara petrifiunt; Horum 
lapis Kiras eft fuícus , quodammodo exhibens prece- 
dentes ligni venas ac ftrias, quamvis etiam quzdam 
occurrant, que ex fufco in viridem vergunt ,. prout 
folum forte ‘id efficit. ac operatur: lapis Cofaflu 
ex cinereo fufcus eft , nullis vel raris circinnatis venis, 
dum illud lignum nullas exhibeat : Utrique hi lapi- 
des ufurpantur ad acuendum ferrum inftar aliorum co- 
tum, ferrum enim quidem minuunt, fed ipfi non in- 
minüuntur, unde tantummodo adhibentur ad Kriffen 
& Toranen (telorum genera) acuenda. An idem 
quoque jam obtineat in Mangoftanz ligno, dum Ma- 
caflarenfes has arbores eandem putent efle fpeciem, 
ignotum mihi eft. e : 
Nomen: Latine Mangoftana Celébica five Silveftris , 
in Java enim pro filveftri habetur Mangoftana ; Ma- 
laice Mangoftaan Utan: In Macaffara nomine Kiras 
indigitatur, uti quoque vera Mango/tana , “ubi inter 
duos hofce fructus nullum ponunt difcrimen. 
Locus: Plurimum hic fructus in Celebe’ occurrit 
circa Macaflaram, unde in Amboinam translatus eft, 
arbor autem eít elegans & jucunda, floret quotan- 
nis, fed nullos hic fert fructus. v ee 
U/us: Fruftus omnino maturus editur inftar Man- 
goftana , ejusque putamen eandem medicinalem pofli- 
det virtutem con D che , uti Lib. 1. in capi- 
te de Mangoftana fuit dictum. _ : - 
Alii has arbores diftinguunt in marem ac feminam, 
uarum mas non nifi flores producit, quales forte 
furit , que hic in Amboina occurrunt. Cum Kiras 
zque ac cum vera Mangoftana magnam habet fimili- 
tudinem lignum corneum feu Huffur Lib. 4. Cap. 27. 
defcriptum, ita ut Huffur merito pro Amboinica fil- 
veftri Kiras vel Mangoftana fit habenda: fic quo- 
que hec arbor diftinguenda eft ab altera Javanica 
arbore, Mundo dicta, cum qua gue hanc confun- 
dunt. Kiras enim album exftillat lac, Mundo vero 
flavum & glutinofum ex fruêtibus & trunco emittit 
fuccum , quem ` Javani inftar vifci ufürpant ad Kris- 
fen manubria firmanda. Forte una eademque eft 
arbor cum Panitsjica Bram. Tembiri Portug. Lymap- 
pel Belgarum in Hort. Malab. part: 5. Fig. 41. dcfcripta, 
ubi narratur, ex glutinofo muco inmaturorum fru- 
&uum expreflo ac fole exficcato pellucidum ac du- 
rum vifeum confici, quod iis in regionibus adhibe- 
tur ad libros compingendos , quod cum Kiras non 
convenit, nec ipfi tribui poteft, fed quidem Mundo: Ki- 
ras arbores in Amboinam translate non tantum lente 
gerunt fru&us, fed hi inmaturi decidunt, nec juftam 
adquirunt magnitudinem. EK j 
Geek P kl At EO 
` Tabule Quadragefime Quarte , 
= ramum exhibet Mangoftane Celebice feu Kiras arboris. 
Ejus florem. ` S oe 
B. Ejus fru@um denotat. © 
OBSERVATIO. 
Kiras arbor a Valent. pag. 158. nomine Belgico Kiras- 
Boom deícribitur ; quumque citata Horti Malabarici figura 
cum Rumpbit icone proxime conveniat, varietates forte 
tantum babende funt, diverfo differentes folo & coelo. 
“Eft autem vera itidem GanciNus fpecies. 
kx 
M 
CAPUT 
135 
een fteen van Cofaffu-bout moeft zyn, want dez 
bouzen Uyt oude flammen AWA j en op pr Baird 
manier begrayen , veranderen op Macaffar in fleen , waar- 
van de Kıras-fieen moet bruyn-zyn „vertoonende n 7 eenig- 
zints de voorige aderen en flrecpen van ’t bout, boewel 
men er ook vind, die van ’t bruynena ‘tgroeneirekken, na 
dat mifjchien de grondt is.“ De Cofaffu-fieen moet uyt een 
grauwen na 't bruyne trekken, met geene of weynige bog- 
tige aderen, dewyl het zelve bout ook geene vertoont. Deze 
beyde fleenen gebruykt men om Jiberp te maken gelyk an- 
dere flypfteenen, wantze neemen het yzer wel af, maar 
ac JLeenen nemen zelfs niet af, daarom gebruykt menfe 
alleen om Kriffen en Toranen daar mede aan te zetten. Of 
m lee mr geg ri met bet bout van Mangoftan, 
ye de Maca[Jaren deze beyde Bsomen t 
bouden , iy my onbekend. i Kean kok 
Naam: In `t Latyn Mangoftana Celebica five Silve- 
ftris, want op Fava werd bet voor een wilde Mangoftaan 
gebouden, in `t Maleyts Mangoftaan Utan genaamt. Op 
Macaffar zynze bekend met den naam Kiras, gelykze de 
regte Mangoftaan ook noemen, makende tuffchen deze twee 
vrugten geen onderfcheid. ` : 
Plaats: Men vind deze vrugt meeft op Celebes omtrent 
Macaffar, van waar bet bier in Amboina. gebragt is, 
werdende een fchoon en cierlyk boompje , bloeyt jaarlyks, 
dog wil geene E se 
ebruyk: Devrugt gebeel ryp zynde werd gegeten als 
Mangoftaan, en bare jebale beeft denzelfden Mie. 
len gebruyk en kragt tegens den rooden-loop, gelyk Lib. 1. 
in ’t Cap. van Mangojtaan gezegt is. 
Andere verdeelen deze Boomen in Mannetjes en Wyfjes, 
waar van bet Mannetje niet dan bloemen zal dragen, dier- 
gelyke milfchien zyn, die wy bier in Amboina bebben. Zoo 
wel met de Kiras als de regte Mangoftaan beeft groote gely- 
keniffe bet Lignum Corneum of Hui Lib. 4. Cap. 27. 
ee , 200 dat Huffur met regt voor een Amboins wild 
iras of Mangoftaan te houden is. Soo is dezen Boom ook 
te onderfcheyden van een ander Favaanfchen Boom Mun- 
do Bean, waar mede hem zommige confunderen. Want 
den Kiras geeft een witte melk, en den Mundo een geel 
kleverig gom uyt zyne vrugten en ftam, bet welkde Fava- 
nen als lym gebruyken om de krifJen in bare begten vajt te 
maken , zynde milfcbien een en dezelfde met Panitsjica 
Bram. Tembiri Portug. Fruita da Grude, Nederduyts 
Lymappel in Hort. Malab. part. 3. Fig. 41. be/ebreven, 
alwaar verbaalt wert dat men uyt den raayen Dom uyt de 
onrype vrugten peber en dan in de zon gedroogd een kla- 
ren en harden lym maakt’, den welken men in die landen 
gebruykt om boeken daar mede te binden, al bet welk op 
den Kiras niet en pafl, maar wel op Mundo , de Kiras- 
boomen in Amboina gebragt dragen niet alleen langzaam, 
gelyk gêzegt , maar de meefte vrugten vallen onryp af, 
en gewinnen baare regte grootte niet. 
UYTLEGGING 
" Van de Vier- en Veertigfte Plaat, 
Dewelke vertoont een Tak van de Kiras-Boom, of de Celebi- 
fche Mangoftan. : 
A. Wyft aan deszelfs bloem. 
B. Deszelfs vrugt. 
AANMERKING. 
De Kiras-Boom werd by Valent. in de befchryving van Am- 
bon pag. 158. vermeldt, zeer na met de gemelde figuur 
van de Hortus Malabaricus overeenkomt ; zo dat ze flegts voor 
veranderingen te bouden zyn door de verfcheide grond en lugt van 
elkander verfchillende. ` ` 
Dog deeze is mede een zoort van de GARCINIA. 
XXXIX. HOOFD. 
