136 HERBARII AMBO 
CAPUT TRIGESIMUM NONUM. 
Anona. Manoa. 
nipis-arbor , truncum gerens curvum , in duos 
H Umilis hec eft arbor , vix tam alta ac Lemo- 
tresve alios divifum; hujus rami funt pauci, 
INENSIS Liber I. Caput XXXIX. 
XXXIX. HOOFDSTUK. 
Anona- Boom. 
Lemonipis-boom , bebbende een kromme ftam, en 
D: is een lange boom, en qualyk zoo boog, als een 
die zig dan nog in twee of drie andere verdeelt, de 
& admodum fragiles, ac ob gravitatem plurimum in takken zyn qveynig , midsgaders zeer bros, en wegens bare 
terram inclinantes , inftar illorum Ficus arboris: Fo- fwaarte, meeft na de aarde bangende, gelyk die van den 
lia in ramulis in binos ordines alternata locanturardte 
juncta, ultra manum longa, duos ultra pollices lata, 
integra, ac fere equaliter decurrentia, coftis & rugis 
diftin&a; coloris obfcuri , quodammodo glauci, fem- 
er furfum conniventia, paria autem ipfa deorfum 
Ko inflexa, que, fi conterantur, peculiarem fpirant 
odorem, ingratum tamen, contrita etiam ficca ap- 
parent: Flos componitur ex tribus anguftis & craflis 
petalis, lingueformibus, triangularibus , craffo infi- 
dens capitulo, digiti articulum circiter longo, palli- 
de virenti vel ex viridi flavo, inftar Mufe fructus 
fere olens: Flores hi ex foliorum alis hinc inde 
folitarii proveniunt, poftque hos fubfequitur fructus, 
ex craflo lignofoque dependens pedunculo, qui ra- 
muli partem refert, acutoque apice fructum ipfum 
intrat, Fructus autem ipfe cor bovinum refert, duo- 
rum pugnorum vel paulo minoris magnitudinis , ac 
altiffima bafi ex petiolo dependet , cortex autem ejus 
exterior divifus eft in aliquot protuberantes obli- 
quas , ac transverfäles cancellas , quz circa & pro- 
pe pedunculum parum oblonge funt; ab una parte 
lerumque fifluram quoque habet, fed non admo- 
um profundam ; gidan etiam’ fructus non veri 
cordiformes funt,, fed vel rotundi, vel Sais 
tes. Exterior cortex feu pellicula eft ficca 
& fragilis , & carni interne nexa, caro vero al- 
ba eft & mollis, nec multum füccofa, fere inftar 
Cafei, vel talis placence , quam Hifpani Mangjar 
blanco vocant. Circa fructus pedunculum, qui ad 
finem illum non perforat; in ipfa carne locantur longa 
nigricantia oflicula , Melope onis femina referentia, 
ue facillime a fruêtu, fi comedatur, feparanda funt: 
Brut color primum eft pallide virens, dein rube- 
ens ac denuo obfcurus, fed femper talis, ut fub 
obfcuro hoc colore aliqua rubedo appareat, uti in 
maturis malis granatis: Sapor quodammodo eft fatue 
dulcis, fed tamen fatis gratus, fere inftar tofte Cydo- 
nie, ac cito homines fatians, ita ut quis non ultra or- 
dinarium unum fructum una comedere poffit vice, 
non poffunt decorticari » quum cortex nimis fit fra- 
ilis, ac interior caro in partes feparetur, unde 
n duas tresve confringuntur partes, quod manibus 
facile peragi poteft , tumque caro exfugitur vel 
a cortice feu pellicula lingua feparatur: Officula ni- 
gra vulgo exfpuuntur „fed fzpé* quaedam etiam de- 
glutiuntur: Arbor hzc molle ac inutile gerit lignum, 
nec fenefcit , ac facile a: ventis disjicitur : In initio 
pluvioforum menfium juniora emittit folia, fed non 
cunda fimul, quum etiam flores, fructus. maturos 
Augufto producens: Tales fepe etiam. inveniuntur 
fructus menfibus Aprili & Majo, quum non certum 
obfervet tempus , hinc inde unus tantum in arbore 
. quo ke apparet fructus, quum pigre & tarde fuos ge- 
rat Tructys. [OE $4 HARE Le ? 
Nomen: Latine Anona: Apud Malaicenfes hullum 
obtinuit nomen , . ‚Quidam vero. illam nominant Ma- 
noa, & Menoa, & Ternatenfes quoque d ac Siri. 
caynona, dicta Be ug certg funt delicie ex ovis 
étis cremore confecte , quales placentas ovarias 
vocamus: Amboinice Nonas, In Banda Menona.:. Ma- 
caffara Sara. Braffa, noftratesque Belge aliquando 
hos nominant fructus Sineefe Peeren, quum, uti di- 
citur, aSinenfibus primum in hafce delati fuiffent ter- 
ras , vel potius, quod a Sinenfibus hujus regionis inco- 
lis plurimum propagantur. 
Toit: Dubium hactenus eft, an hec fitindigenaIn- 
diz arbor nec ne, Annone faltem Nomen eft Indie 
Occidentalis ortus, ubi hic fructus copiofe ac diver- 
fis in locis reperitur , atque inter ech qui 
in Hıfpaniola & Mexico habitant , idem gerit no- 
men ; in Brafilia frequenter quoque occurrit , voca- 
turque ibi Articu, quamvis Articu defcriptio Fani 
lopende ruyten, dewe 
Vyge-boom: de bladeren [laan aan de takjes in twee ryen 
overhands tegen malkander , en ook digt aam malkande- 
ren, zynde omtrent een band of wat meer lank, ruymtwee 
duymen breet, aan de zyde effen, en bykans gelyk loopen- 
de, voorts geribt, en wat rimpelig: van Coleur donker , 
en wat na bet Zee-groen trekkende, altyt een weynig na 
boven te zamen luykende, maar de ryen zelfs zyn neder- 
waarts geboogen , zy bebben, als menze wrvft, eenen byzon- 
deren reuk, dog die niet lieffelyk en is, ook zynze in't ury- 
ven wat droog: de bloeme is gemaakt van drie [malle en ` 
dikke blaadjes, als drie tongetjes in een triangel, fiaande 
op een dik kmopje, omtrent een lid van een vinger lang, 
bleek-groen of. groen-geel , en riekende byna als Pijang; 
deze bloempjes ftaan bier en daar uyt den {choot der blade- 
ren enkelt, en na bet bloeyzel volgt de vrugt, hangende 
aan een dikke en boutagtige fteel, die mede wel na een (ut 
van den tak gelykt, en met cen [pitxe kegel diep in de vrugt 
gaat: de vrugt zelfs gelykt wel na een o[fen-bert , zynde ` 
omtrent twee vuyfien of wel wat minder groot; met het 
breetfbe eynde bangtze aan de fteel, en de fcbor[fe van buy- 
ten is verdeelt in Zë. uytpuylende , fchuyns en over dwers 
ke rondom en naaft by den fteel wat 
lankwerpig gni aan de eene zyde beeftze gemeenelyk ook 
een kloowe, dog niet zeer diep, ook zyn zommige niet regt 
bert-formig , maar of rondt of wat ongefchikt : de fcbel, 
2) A id B aan bet olee[cb vaf i Ry veh 
15 Wil en Week, d t zeer vogtig bykans als pot- 
kaas , of die za Me Slaten e DEKAS LENA 
Mang jar Blanco noemen s rondom de middelfte Del of ke- 
gel (die niet tot aan bet eynde gaat) liggen in bet zelve ` 
vleefch veele lange [wart korrels, wel wat na de 
Pompoen-zaaden Stede Qi Mi in^t eeten zeer lig 
van "t vleefch kan afzonderen; de coleur van de vrugt is 
in "t eerft. bleek-groen, daarna rootagtig , en tenlaatften 
rook-verwig , nogtans zoodanig, dat men altyt onder de done 
kere coleur kan zien eenige roodigbeid, gelyk aan de ryj 
ranaten: de k is eenigzints get, dog egter rede- 
[^ aangenaam, en bykans als geb adene queen, ook baa- 
ig verzadende , x00 dat een man. niet boven een ordinaire 
vrugt op een maal eeten kan, men kanze niet: fcbellen, 
om dat de fchel te bros is , en. het. binnenfte van mal- 
kander vallen zoude, dies menze in twee a drie [rukken 
breekt, "t welk ook met de banden ligt ge/chieden kan , en 
dan licht, of zuygt men bet vlee/ch van, de febille af: de 
zwarte korrels uyt/pouwende , dog waar van men egter 
zomtyts nog al eenige inflokt : dezen boom heeft een week 
ondeugent hous, werd niet zeer oud, em ook ligt van de 
winden omgewaait: In 't begin van de regen-MoufJon 
krygt by zyne jonge bladeren, dog niet alle te gelijk, en 
als wanneer by ook bloeyt , midsgaders in Augufto xyne ry» 
pe vrugten geeft; dog zomtyts vind: men ook wel z0odanige 
vrugten in April, en May, om dat ky zoo geen vaften tyd 
en bout, en men ziet er bier en daar maar een aan den boom 
bangen, want by draagt weynig, en dat nog ala 
< Naa In Ót Ta oA og by de Maleyers beeftze 
geen naam, dog. zommige noemenze Manoa „ en Menoa, 
de Ternataanen ook. Menoa, en Siricaynona, |: 
de van $i jó a, "t- apelk cen. lekker it van FORAN, M 
ren gemaakt, diergelyke agy eyer-vladen noemen, op Amboins 
Nonas: Bandaas ren fers Sara : „en 
onze Duit/chen noemenze zomtyds Sineefe Peeren , om 
datze, zoo men zegt, door de Sineefen eerft in deze Lan- 
den overgebragt zouden zyn; of wel eer, om datze van 
de Sineeje Inwoonders dezer Landen veel voort-geplant 
werden. 
Plaats: Tot nog toeis bet in twyfel, of dit een Inland- 
fcben boom van Ooft-Indien xy of niet ; immers den naam 
van Annona komt waar/chynelyk uyt Weft-Indien , alwaar 
deze vrugt veel en op verjcbeide plaatfen gevonden werd s 
en onder de Spanjaards , die in Hifpaniola en Mexico woo- 
nen, ook dien naam draagt; in Brazilwind menze ook over- 
vloedig, en werden aldaar Articu genaamt , boewel de be- 
de Laat in Indie Occident. defcript. Lib. 14. Paap am Jcbryoing van de Articu, by Jan de Laat in zjn Weft- 
; Å à i Indien, 
no- 
$ 
K 
[x FERNEN, 
ie 
Bet 
