1, Bock. XXXIX. Hof. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
& Anone defcriptio Eufeb. Nierenb. in Hiftor. nature. 
Lib. 15. Cap. 73. ac illa Anon apud Oviedum Lib. 8. 
Cap. 18. a noftre hujus Orientalis Anonz defcriptio- 
ne multum difcrepat, fed quod diverfo regionum 
celo & folo eft adfcribendum, fi de cetero auctores 
hac de re accurati fatis fuerit , quod dubito , Chri- 
jioph: enim Acofta, qui talibus in rebus majorem 
meretur fidem, in Hiftor. fua natur. Lib. 4. Cap. 25. 
talem defcribit Anonam, qualis cum noftra multo me- 
.lius convenit, ubi quoque omnes tales irridet (ac 
prefertim Hifpanos in Occidentali India habitantes) , 
qui horum fructuum medullas tantis in deliciis ha- 
bent, ut has reliquis pr&ferant fructibus Hifpanie, 
hincque illas nominant Mangjar Blanco: ibi quoque 
fcribit Anonam Guanabanamque unum eundemque 
effe fru&um, & in media regione ibi crefcere. Ita 
ut fieri potuiffet , . fru&um hunc ex nova Hifpania 
primo in Manilhas effe translatum , ac inde forte 
per Sinenfes vel Hifpanos in Moluccas, ac alias In- 
diz regiones: Cui vero rei quisquam opponere pos- 
fet, defcriptionis difcrimen Occidentalis Anone ac 
noítre Manoe nimium effe , ac proinde neceffario 
duos diverfos elle fructus , Manoam itaque pro in- 
digeno habendam eflfe fructu: Cui fententiz non 
multum Opponemus , ac folummodo dicemus , in 
Moluccis, iisque potiffimum reperiri in locis, quos 
Hifpani & Luficani inhabitaverunt, quamvis a qui- 
busdam indigenüm ipfis fuerit nomen inpofitum. 
Fructus Guanabani.a Scalig. exerc. 181. „Oviedo & Tbe- 
vetto defcripti , a Manoa noftra- plus differunt, quos 
itaque pro diverfis quoque habemus fructibus. 
Ufus: Fruêtus hi raro in arbore ad maturitatem 
relinquuntur , quum vefpertiliönes aliagüe nocturna 
-animalia illud non permittant, fed fi ex rubro fufci 
vel. nigricantes incipiant effe toto cum. pedun- 
culo: carpuntur , sgue aliquot per dies cruda con- 
diuntur fub Oryza, fub qua optimi fervaptur, & matu- 
refcunt. .Sunt temperate nature , fed parum adftrin- 
entes & obftipantes, ac folummodo crudi eduntur, 
fri&ioni enim vel coétioni minus utilesfunt, in omni- 
bus quoque vefci illis licet morbis , quamvis ob ficcam 
eorum naturam delicato ftómacho non admodum funt 
pani atque optime illis inferviunt, qui Diarrhæa vel 
Dyfenteria laborant , præfertim fi parum fub cineri- 
bus tofti fuerint, quamvis tum magis, ingrati fint: 
Fructus hi peculiarem habent morbum vel defectum , 
uod nempe interne fub pellicula in carne ficcos quos- 
un habeant callofos nodos, ex crafla quafi farina 
concretos, quod plerumque tamen obtinet iis in ar- 
boribus, quz gracili ac fabulofo crefcunt folo. Pro- 
agantur per officula,. quz facillime quoque propul- 
ulant, fed transplantationem amant ; Dicitur ancil- 
la-quedam in Batavia horum officulorum certam 
quantitatem; Yamato eponum femina effe puta- 
bat, queque in India crüda eduntur, minute mandu- 
caviffe & deglutiviffe, brevique poft adeo demens & 
vertiginofa fuiffe facta, ach Opium edidiffet, quoti- 
die tamen. experiuntur illi. qui integra haec cum car- 
ne deglutiunt officula ,. nullum inde damnum pati. 
Ut arbor hzc fit frugifera , ac amplam gerat comam, 
circa truncum. pinguis. deponenda eft terra, quum 
eleganter extenditur , ac tantam prebet umbram, 
ut commode fub ea federe poffimus, hincque a Sinen- 
fibus tam in fua regione, quam in Tunkin „ ac hifce in 
regionibus ante fuas edes & arva plantatur, quam 
autem hunc in finem adhibent, diverfa videtur effe 
fpecies, eleganter enim'quidem extenditur, multos- 
que gerit flores, fed raros vel nullos producit fru&us, 
hincque a quibusdam hujus generis mas habetur: Cum 
noftra quoque Anona fimilitudipem quandam habere 
videtur (quo ad nempe crefcendi modum foliorumque 
formam) Chinenfis quidam fru&us , qui in Zephyreis 
Chinz partibus & in Tunkin crefcit , ac nominatur 
Kbi, arbor autem hec multo procerior eft, & copio- 
fiores gerit ramos, unde multum in areis circa «des 
a ut folis radiis ac æftui gratam prebeat um- 
ram, hujusque fructus eft copiofus & abundans, fed 
e contra multo minor quam Anona, qui porro eft ro- 
Tom. I tun- 
Indien, Lib. 14. Cap. 22. gelykmede van de Anona 
Eufeb. Nierenb, in zyn Hiltona natur. Lib. 15. Cap. 
73. als mede die van de Anon; by Oviedus, Lib. 8. Cap: 
18. van deze onze Ooflindifche bejcbryving al vry wat 
is verfchillende, dog "t welk men de erfcieidenbeid der 
zee moet egen zoo anders de autbeuren daar 
ent maar naauwkeurig genoeg zyn geweelt: en wa: 
aan ik al wat moet tewyffelen, want’ Chri ag 17 a Cofta 4 
die in zoodanige dingen vry wat meer geloof verdient, 
befchryft in zyn Hiltor. natur, Lib. 4. Cap. 25. een 
zoodanigen Anona , die met de onze al vry wat nader 
overeenkomt , en daar by ook wat uytlagt alle die gene 
(en wel bezonderlyk de Spaanfcbe creatuuren in Weit.In- 
dien gebooren) dewelke zulken lekkernye van bet merg dezer 
vrugien maaken, datze dezelve agten of ftellen boven alle 
de vruchten van Spangien, en daarom ook dezelue noemen 
Mangjar Blanco: ook zoo fchryft by aldaar date Anona 
en Guanabana een en dezelfde vrugt is, en datze op het 
vafte land waft ; zoo dat bet wel zoude konnen wefen , 
dat deze vrugt uyt nieuw Spangien eerft in de’ Manilvas 
was overgebragt, en van daar, miffchien door de Sinee- 
zens of wech > inde Moluccos , en op andere plaat- 
Jen van Ooft-Indien: dog waar en tegen ymand zoude mo- 
gen inbrengen, dat bet verfcbil in de befciryving van 
de Weft-Indifcbe Anona , en onze Manoa te groot zy, 
en dien volgende nootzaakelyk medebrengt „ dat bet bezon- 
dere vrugten moeten zyn, ende dierbalven de Manoa moet 
gebouden worden voor een Inlandfche vrugt : en tegens 
welke meyning wy. ons ook niet zeer bart zullen aankan- 
ten, maar alleenlyk zeggen , datze in de Moluccos „ en op 
plaatzen daar de Spanjaarden en Portugeefen gewoont beb- 
ben, wel bet meefte waffen y. boewelze by zommige een In- 
lantze naam bebben bekomen; de vrugten Guanabanus, 
die Scai; Exerc. 181. Oviedus, en i: bebben be- 
Jcbreven , verjchillen nog meer van onze Manoa, en de- 
welke w; dierbalven ook voor een verfcbeiden of byzondere 
vrugt moeten houden. 
ebruyk: Deze vrugten laat men zelden aan de boom 
geheel ryprwerden, om dat zulks de vleermuyzen, en an- 
dere nagt-dieven niet willen toeftaan, maar alsze begin- 
nen uit. den rooden bruyn of fwartagtig te worden, zoo 
neemt menze met den geveelen Tel af , en begraaftze eent» 
ge dagen in rauwe ryft y alwaarze beter zyn bewaart: 
en „ook volkomen ryp werden: zy zyn getempert wan 
aart , dog een weinig Jloppende ,` en werden alleenlyk 
raauw gegeten, want tot bet floven en kooken deugenze 
ganfch. niet ; men magze ook tn allerbande ziektens wel 
nuttigen, boewelze wegens baren droogen ‘aart voor een 
vieze maage niet zeer aangenaam Zyn; dienende heft de 
genen, die een buyk-of roode-loop hebben , en inzonderbeit 
als menze een weinig in de alde komt te braaden , boe- 
welze als dan nog viezer werden: de vrugten bebhen een 
byzondere ziekte of gebrek, te weten, datze van binnen 
aan de fcbel en in bet merg eenige drooge knobbelen krygen 
als van grof meel te zamengebakken, dog’t welk men mee 
ziet aan boomen, die op een magere en zandige grond ftaan: 
men plantze voort van de korrels, dewelke ook zeer ligt voort- 
komen, men zegt, dat een zekere dienflmeyd op Batavia, 
een party van deze korrels, dieze voor zaaden van water- 
Meloenen aanzag , (en die men in Indien uit de band eet) 
klein gekaauwt en ingefwolgen bebbende , daar van zoo 
gek en duyzelig wierde, als of zy Ampbioen gegeeten bad- 
des dog men ziet even wel nog dagelyks , dat die gene, die 
de heele korrels met bet merg infwelgen , daar van geen 
letzel bebben: Om dezen boom vrugtbaar , en met een bree- 
de kruin te maaken, 200 moet men een voet of krans van 
oede aarde rondom den ftam leggen , als wanneer by zig 
p uitbreid, en 200 veel eng geeft , dat men daar 
bequamelyk onder zitten kan; en daarom werd by door de 
Sinee/en, zoo wel die in baar eigen land, als in Tun- 
kin , midsgaders op deze Eylanden woonen , voor baar 
buyzen en erven geplant , dog de gene, dieze daar toe nemen, 
Jebynt wel een byzonder flag te zyn, want by breid zig 
avel mooy uit , en geeft veele bloemen, maar draagt weinig 
of gene vrugten, en daarom werd by van zommige ook ge- 
bouden voor bet mannetje van dit geflagt: ook fchynt met 
deze onze Anona eenige gelykenis te bebben , (te weten 
zoo veel aangaat de maniere van wasdom en gedaante der 
bladeren) zekere Sineefe vrugt, die in de zuyder deelen 
van China als mede in Funkin groeit, en genaamt word 
Khi, dog den boom in zig zelven is veel booger, en ook 
ryker van takken, en werd daarom veel op de erven en 
de buyzen geplant , om daar van voor de bitte fchaduwe 
te ier en de daar aan wafjende vrugt is wel veel en 
over. 
