I, Boek, XLIV. Hoofdft. 
cortex lignofus eft fa&us: alioquin maturi circum: 
ciduntur fructus ope longi fuftis , ‘in cujus fummo 
culter eft alligatus, fique truncus inclinat , fufful- ' 
ciendus eft. Vidi quoque arborem, que in terram 
penitus projecta erat, que tamen vigebat, fuamque 
elevabat comam, fructusque maturos producebat , 
fed pars quiedam radicum terre erat infixa: Et quam- 
vis ambe he Papayz fpecies plerumque ac ubique 
fimplicem tantum gerant truncum erectum, obfer. 
vatur tamen , femine ftipitem aliquando etiam ra- 
mos emittere, 1n Amboina quoque arbores confpe- 
ximus, que multo crafliorem reliquis gerebant trun- 
cum, que tamen extendebantur in multos explica- 
tos & incurvos ramos, inftar Socci-arboris. Folia re- 
liquis fimillima erant, fed in ramorum fummo mino- 
ra, uti quoque fructus, qui etiam rotundiores ac 
magis compreffi erant; hinc inde tres fimul depen- 
dentes ex craflis ramis, hique tam firmi erant, ut 
vir iis infiftere poffet: diciturque arbores has effe 
arte ita fabricatas ex vulgaribus femine arboribus, 
quarum coma, dum juniores eflent, cum tota folia- 
tura amputabatur , quo fenfim tot emittebant ra- 
mos: Hancque fententiam confirmatam repperi ex- 
perientia edoctus, Papajas arbores, que fructus jam 
gerebant, quarum come fortiffimo vento disfratte , 
vel ex induftria amputatz, ac dein cum Gomuto & 
Calappe putamine obtecte erant, dein plurimos emi- 
 fiffe lignofos ramos, inque iis, ut dictum eft, fru- 
Gus prodigis 337777 AAE wen ort 
AMBOINSCHE’KRUYDBORK. 
147 
een flerke wint moet omvallen: en waarom by ook niet alf 
alleen door kleine Fongens te beklimmen is Jen dan noch 
maar de oude ftammen, wiens fchorffe wat boutachtig ges 
worden is: Of anders fnyd men de rype vrugten af met een 
lange (tok, daar een mes aangebonden is, en als den ftam 
Scheef Staat, dan moet men bem wat ftutten; Ik beb ook 
eenijboom gezien, dewelke gant/ch ter aarden geworpen zyni 
> Echter noch leefde , en zyne kruyn wat na boven krom- 
mende, al gaande-weg vrugten droeg ‚en die ook ryp wier- 
den, maar by bad noch een tak van zyn wortel in de aard? 
vaft: En alboewel nu beide deze geflachten van Papaya- 
boomen doorgaans , en overal maar een enkelde rechte fram 
bebben, zoo ziet men nochtans, dat den fram van de Waf: 
kens-boom zomtyds ook wel takken krygt; En men beeft op 
Amboina boomen gevonden met een veel dikker fiam dan 
de andere, dewelke zich ook verdeelden in veele uytgebreide 
en kromme takken , gelyk een Soccus boom; de bladeren wa- 
ren als de andere , doch aan "t wyterfte der takken wat kleen: 
der, gelyk mede de vrugten, dewelke daar benevens ook 
ronder , alsmede wat meer in edrongen waren; en bier en. 
daar met twee en drie by malkanderen, aan de dikke takken 
bingen, dezelve takken zoo Bert wezende, dat een man 
daar op konde flaan; en men zegt, dat deze boomen door 
konft. dusdanig wierden gemaakt van gemeene Wfkens- 
boomen , die men in bare jonkbeid de kruyn met al bun bla- 
deren quam af te fnyden , en waar door gy met lankbeid van tyd 
weder zoo veel takken uytfchooten , en dit gevoelen beb ik ook 
moeten byvallen, als zynde door eigen bevinding geleert „dat 
Papaya-boomen , die al vrugten droegen, en ,'t xy dan door 
een fierken wint, de kruynen afgebroken , of met opzet door 
X menjcben afgefneeden , mitsgaders daarna met Gomuto eneen 
Inter Papaje fru&us quidam occurrunt, qui to- 
ti earnofi funt, ac interius parvam tantum ha- 
bent cavitatem cum pauciffimis ofliculis, inter hos 
duo erant magni, molles, carnofi, ac lutei, ma- 
gnitudinis circiter teftium gallinaceorum , ad quo- 
rum extremitates duo incurva obfervabantur capitula, 
quz , fi paululum Pv fint, M et 
ataua hi plantati dicüntur‘pröferre arbores maxime 
frugiftras: Arbor hec terram amat facilem , frugife- 
ram, calidam, ac pinguem , in arenofo enimfolo plu- 
rimum flores producit ; ge paucos fructus, in folo e- 
tiam duro non lete crefcit; In Amboina nufquam ita 
vigent ac in hortis circa flüvium Weynitboe , ubi fructus 
funt magnitudinis mediocris Peponis, atque exterius 
ita fere-fulcati, coloris ex flavo virentis, ac faporis 
fatui dulcifque, unde non ita boni funt ac minores: 
Ex officulis mares fimul & femine = erminant, ac 
fepe fit „ut officula utriufque fexus fibi invicem mifce- 
antur , quum radicés quoque ita intricantur , ut dignofci 
nequeant ac pro una eademque habeantur arbore , 
tumque mirum prebent adfpectum, ex his enim duo pro- 
erminant trunci, quorum unus mas alter femina eft. 
e par in arce Victoria vidi anno 1654. quod ex 
veteri excreverat muro , quorum autem radices 
adcurato examine dignofci poterant: In meo etiam 
arvo binas colui, quarum radices communi tete e- 
rant cortice: Hujus arboris radices odorem Raphani 
minoris habent ac faporem, uti radices Kellor, flores- 
que manducati fimilem quoque prebent odorem fapo- 
remque , fed non ita fortem. Ambz hz arbores faucia- 
tz in fructibus , petiolis, vel trunco lac fundunt fero- 
fum , fed ed ae ex trunco, non acrem , fed pa- 
n 
| Anni-tempus : Arbores hz non certum obfervant an- 
nitempus, fed per totum annum flores fru&usque pro- 
ducunt, ac Virides fructus dru ex arbore dependent, 
qui maturi cenfentur , fi ab uno tantum latere flavefcant. 
` Nomen: Latine Papaja mas, & Femina: a Malai- 
cenfibus , Ternatenfibus, aliisque Moluccarum inco- 
lis Papaja quoque vocantur cum cognomine maris ac 
Feminz : Apud alios populos nullum proprium indige- 
num nomen reperire potui, unde judico exoticum fi- 
ne dubio effe fru&um: Uti quoque incole uno ore 
confirmant, a Portugallis vel Hifpanis in Orientales 
hafce infulas effe tranflatos , unde nullibi quoque adeo 
copiofi funt & crefcunt ac in Ternata, quam utraque over, 
hee natio diu inhabitavit, quorfum illos fine dubio ex 
Brafilia & India Occidentali cragftulit: Copio ons 
| crefci 
* 
fe enim’ 
Calappus-dop bedekt waren , naderband veele boutagtige tak- 
ken , en aan dezelve , als gezegt „ook vrugten gekregen bebben. 
Men vind onder de Papayen eenige, die meeft gee 
beel van wvleefch zyn, bebbende in de midden maar een 
kleine bolligbeid met weinig korrels, en daar onder 
twee die kloek, week, vleefhagtig, en van een peele 
coleur zyn, omtrent zoo groot als bame-klootjes; aan de 
enden, ziet men twee kromme boofden , en alsze een weinig 
geopent 155, in de midden wat wits , en men zegt dat de- 
> zes geplant-wordende , zeer vruchtbare boomen zouden woort: 
brengen : Dezen boom wil gaarne groeyen op of in een mur: 
ruwe Joe, en warme gront, als mede in vette aarde, 
want in een zandige gront draagt by meeft bloemen, en 
weinig Vrugtén , en in een vafte gront wil by ook niet voort- 
komen ; Op Amboina beeft menze nergens fchoonder dan in 
de Thuynen omtrent de Rivier Weynithoe, alwaar die 
vrugten 200 groot zyn als een middelbare Pompoen, en van 
buyten ook byna zoo gekeept, van coleur ligt-groen, en laf- 
zoet van finaak ; zynde dierbalven zoo goed niet als de klei- 
ne; wyt de Korrels komen voort beide mannekens- en wyf- 
kens-boomen , en “bet PM dikwils dat de korrelen van 
beide die fexen by malkander komen te vallen , alsavanneer 
bun ook de wortels zoodanig, door malkander komen te vleg- 
ten, dat menze voor eene aanziet, en bet is als dan raar 
om te zien, dat daar uyt twee flammen voortkomen , waar 
van de eerfte een manneken , en d'andere een wyfkeh wort : 
Hoedanig een paar ik in ’t Cafteel Vittoria, An, Seftien- 
hondert vier-en-vyftig, gevonden beb, die uyt eem oude 
muur gewaffen waren , en welkers wortelen men by naauw 
onderzoek ook konde onder{cheiden: Maar op myn eigen erf 
beb ik "er ook gebad , wiens beide wortelen met een gemee- 
ne fchorfJe waren bedekt: De wortelen van dezen boom 
bebben een Radysagtigen reuk en fmaak, gelyk de worte- 
len van de Kellor, en de geknaauwde bloemen fmaaken en 
ruyken mede zoodanig , doch zoo [lerk niet: Beide deze boo- 
men gequetfi wordende, "t zy dan im de vrugten, fleelen , 
of ftam , geven een weyagti e melk van zich, doch flam 
wel de meefte , zynde We , maar wat bitteragtig. 
Sayzoen: Deze boomen bebben geen vaft Sayzoen , maar 
Bloeyen en draagen bet gebeele Faar door , blyvende de gros- ` 
ne vrugten lange aan de boomen hangen, en.men boutze 
voor ryp alsze aan de eene zyde maar geel ae 
Naam: In ’t Laryn Papaja mas, & Femina: by de 
Maleyers , Ternatanen, en meet andere Moluxe inwoon- 
ders, wortze mede SP genoemt , met den bynaam van 
Manneken en W'yfken: By andere natien beb ik mede geen 
eigen Inlant/cbe naam kunnen vinden, myns oordeels een 
bewys zynde dat bet een uytlant/che vrugt moet wezen: 
gelyk de Inlanders ook eenparig verklaaren, datze door de 
Portugeezen of Spanjaarden eerft in deze Oofterfe Eylanden 
rag zyn , en dierbaloen nergens 200 WAYA 
is in Ternaten, daar beidmdie natien lan 
waffen en ty 
gewoont 'bebben, en die dezelve dan buyten twyffel vg 
Ta Braail 
