L Boek. L. Hoofdft. 
CAPUT QUINQUAGESIMUM, 
Condondum. Condondong. 
Rbor hee eft mediocris, magnitudinis circiter 
A Ceraforum, quasejus truncus glaberque cortex 
- optime refert, raros gerit ac plurimum erectos 
ramos; Folia ex tenui, rotunda, ac firma rachide bre- 
viflimis in petiolis propullulant, per feptem octove paria 
oppofita. Quz funt pinguia, fuccofa, & fragilia , qua- 
tuor pollices longa, duos digitos lata, ad oras le- 
viter ac parum dentata, fine prominentibus apici- 
bus, fed rotundas in oras definentia. -Major nervus 
non directe per medium tranfit, coftzque transver- 
fales arcuatim ad foliorum oras concurrunt, qua por- 
ro funt glabra, acidumque habent faporem. Flores 
longis & extenfis in racemis progerminant, qui ex ftriatis 
ac fragilibus formantur petiolis, illi autem primo lute- 
fcentia funt capitula , que dein aperiuntur in albi- 
"cantes ac pentapetalos flofculos, intus repletos bre- 
vibus ac luteis ftaminibus, fub quibus embryo appa- 
ret luteus, qui fit fructus. Quumque plures deci- 
' dant flores, hinc unus alterve tantum hinc inde ex- 
crefcit fructus, totus autem racemus adeo mollis eft, 
ut coqui poffit, vel inflar laêtuce crudus comedi, 
fed actdulusreft, fere inftar vitis clavicularum. 
Fructis ‘fant magnitudinis “Ovi “anatis , quamvis 
prope petiolum fint latiores, ac quafi fovea inprefii , 
exterius cortice glabro obducti, qui, quum maturi 
fint, intenfe eft luteus, ac carni ipfi adheret inftar 
Mange , fub hoc pauca fuccof# reconditur caro, fa- 
poris acidi, licet fructus penitus fuerint maturi, gra- 
visqueodoris, fereinftar pomorum acidorum putrido- 
rum, totum réplentes locum vel cubile, in quo ad- 
fervantur: Intus continent magnum fibrofum nucleum , 
inftar glebz intricate &.confecte ex plurimisfilamen- 
tis, quorum iquædam eminent inita hida, alia 
autem inftar futurarum apparent, ofliculum hocporro 
eft lignofum, ac duris conftans venis ; "in hujüs autem 
centro feu- cavitate parvus'continetur nucleus pru- 
nellorum filveftrium formam referens. Hujus arbo- 
ris truncus eft re&us, rotundus, & aliquando homi- 
nis craflitiei, plurimae vero arbores vix crure fiunt 
craffiores, cortice glabro, zquali, ac fpadiceo vel 
nigricante óbdu&e , lignum ejus eft füccofum, molle, ac 
edificando ineptum , fed vegetative nature , amputati 
enim trunci facillime denuo excrefcunt, fiterre com- 
mittantur, immo licet in terram modo fuerint proje- 
éti : hocque modo hzc plurimum propagatur arbor: Pe- 
culiarem quoque habet naturam, parum cum harum 
infularum arboribus convenientem: Quotannis enim 
menfe Septembri ad finem pluviofi temporis folia 
jam demittit. vetufta, ita ut menfe Octobri illis peni- 
tus fit denudata: Atque mox nova iterum regermi- 
nant folja ac flores; fructus autem Februatio & men- 
fe Martio maturefcunt: Altera filveftris eft arbor, 
que naturam hanc folia fua dimittendi tali fequitur 
modo, atque cum Condondo aliquam habet fimilitudi- 
nem, queque poftea libr. quinto cap. 19. defcribetur 
nomine Arboris redivive. un. o sr 
Nomen. Latine Condondum, ex Malaicenfi Condon- 
dong: Ternatenfibus Ngauly vocatur , Amboinenfibus 
Ulit & Urit „ atque arbor peculiari nomine Urit Ebu. 
In Banda Hureck: Baleya Catsjem tsjem , Macaffara Ca- 
runrun, & Bima Intsji dicitur. oy 
' «Locus; Plurimum im infulis Malaicenfibus eft nota ar- 
bor, fed przfertim hifce in Orientalibus ac Moluc- 
— Ufus. Amboinenfes fructum hunc aqua inftillant fal- 
fa, crudumque edunt. cum Canary A Sagoe. Solus 
enim fi edatur, labiis nocet acredine , atque plurimum 
eum: pifcibus coquitur, ac loco Limonum ufurpatur 
ad condimenta preparanda, quibus edunt , 
hocque aplebejo fit populo , unde non eftimatur hic 
fructus. Folia, quibus inftar Acetofe utuntur, cum 
pifcibus affantur : Quzque fimul conducunt ad eo- 
rum corpora depuranda, tam in morbis quam fa- 
no in ftatu. = Tumque. aqua hunc jn finem ebulliun- 
tur: Longi re&ique hujus arboris rami adhibentur 
ad poftes fepesque „quum vegeti, facillimeque germi- 
poc e arbores excrefcant , hecque precipua pro: 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
RE 
16% 
L. HOOFDSTUK. 
Condoudong- Boom. 
It is een middelmatige Boom, omtrent zo groot als 
onze KerfJeboom, na dewelke zyn ftam en gladde 
JchorfJe ook zeer wel gelykt, by beeft weinig en 
meeft overeind’ ftaande takken: De bladeren Doan of komen 
aan dunne, ronde, en Je ryskens , op korte fleeltjens’, 
by zeven en acht paren, regt tegens malkander over; Zy 
zyn vel, zappig, en bros, vier duimen lang, twee vin- 
gers breet, aan de kanten een weinig en donker etant, 
zonder uit{teekende fpitfen ‚maar met ronde boeken: De groo- 
te Zenuwe gaat ook niet regt door de midden , en de dwers- 
ribben fluiten baar met boogen langs de kanten té zamen ; 
zynde wyders glat, en zuur van finaak: Het bloeizel komt 
voort aan lange uitgebreide troffen „van geflreepte en broffe 
Jieelen gemaakt, zynde in "t eerfle geelagtige knopjes, die 
bun daarnaopenen in kleine, witte , en vyf bladige bloempjes, 
van binnen gevult met korte geele draatjes, en daar onder 
een geel knopje of bertje, waar uit de vrugt voortkomt: 
Doch dewyl bet meefte bloeizel afvalt , o komt "er maar bier 
en daar eene tot perfectie, zynde den gebeelen tros zo mals, 
dat men bem kooken, en ook eeten kan als Salade , dog valt 
wat zuuragtig van finaak , byna gelyk de Clavieren vanden 
Wyngaart, i ! ` ^ ai d “ 1 x ” 
De vrügten zm ongeveer zo groot als een Enden-ey , boe- 
wel by de Deel wat breeder , en als ingedrukt , van buiten 
met een gladde fobil, dewelke, alsze ryp worden, boog- 
geel is „en ook aan ’t vleefch bangt; gelyk die van de Man- 
gas, daar onder vint men een weinig zappig wleefch, van 
Jmaak zuur, ook zelve alsze op baar rypfte zyn, en met 
baaren fterken reuk, byna als zuure verrozte appelen „ver- 
vullenze de gebeele plaats of kamer, daarze worden be- 
waart: Van binnen bebbenze een groote pelfige körrel, als 
een ABA wa za ven verwerde klomp s. en-gemaakt wan veele 
draatjens, waar-van ` ige witftecKen als doornen, en 
andere bun vertoonen als naaden, zyndegpoorts niet als bout- 
agtige en barde aderen, en in de bolligbeit van binnen leid 
eén gantfch kleine korrel, wel gelykende na die van een 
flee of pruim: De ftam'van den boom is regt , ront, en 
‚zomtyds van de dikte cens mans , dog de meefle-part wort 
niet. dikker dan een dye, met een gladde, effene , zwart- 
bruine fchorffe: Het bout is zappig, week, en tot timme- 
Ten gantfch-onbequaam, dog van zeer groeizamen aart, 
«vant de afgebouwene takken febieten zeer Mgt wederom uit, 
als menze in de aarde fleekt, ja ook al fmyt menze maar zo 
op de aarde neder, en op dusdanigen manier wert dezen 
boom doorgaans voortgeplant: Ook beeft by een byzondere 
natuur, met weinige boomen dezer Eilanden gemeen, of 
overeenkomende; want jaarlyks in a angl , op bet uit. 
gaan van bet Regen-mou[Jon , begint by al zyn oude blade- 
ren aftewerpen , zo dat by in October als gebeel dor flaat : 
En [traks daar op krygt by weder jong loof en bloeizel; en 
de vrugten'söerden ryp in February en Maart: Daar is 
nog een andere wilde boom, dewelke deze natuur van bet 
verwiffelen zyner bladeren ook navolgt , en met de Condon- 
dong eenige gelykeniffe beeft, zullende hierna in 't vyfde 
Boek, Capittel 19. onder den naam van Arbor rediviva 
worden befchreven. | à | rr 
- Naam. In ’t Latyn Condondum, na’t Maleytfcbe Con- 
dondong; Ternaats Ngaulu : Amboins Ulit , en Urit, en 
den boom in't byzonder Urit Ehu: Bandaas Hureck: Ba- 
leys Catsjem tsjem:. Macaffers Carunrun:- em Bimas 
Intsji. | 
Plaats. Hy is in meeft alle de Maleytfche eylanden be- 
kent , dog wel byzonderlyk in deze Oofterfebe, mitsgaders 
in die van de Moluccos. A 
Gebruik. De. Amboineefen doopen deze vrugt in zout 
water , em eetenze dan zo raauw, wel te werftaan met of 
tot haare Canary en Sagoe: Want alleen befcbadigenze met 
baare feberpbeit de lippen: Werdende wel aer by de vis 
ekookt , mitsgaders in plaats van Limoenen gebruikt , tot 
bet maken Van de Sauze, waar mede zy bunne Papeda ee- 
ten: Dog dat gefcbied maar alleen 
geringe lieden , en 
daarom werdenze niet geagt: Deb 
eren, die zy, gelyk 
wy de eer | gebruiken , flovenze mede by baare vis: zyn- 
de infgelyks dienjlig, om daarmede bet lyf te reinigen, zo 
wel in ziektens-als anders; en dan werdenze ten dien ein 
de in water opgekookt; De lange en regte takken werden 
veel dn tot pagger-[Lylen, om. datze levendig blyven, 
* 
