168 HERBARII AMBOINENSIS 
rius parum rugofi, ac quafi farina adfperfi inftar ma- 
doniorüm, que’ fi abfterfa fuerit lanugo 
loron A "ds > Si dootr-geele fcbille, waar binnen men vind leggen drie’ 7 
ellicula apparet inftar Ovi vitellorum lutea, fub 
ua continentur tres quatuorve magni nuclei vel offi- 
cula Amygdalorum formam habentia, eundemque colo- 
rem, fed paulo minora funt , hisque firmiter adheret ca- 
ro, fub exteriore dicta o aee dum edes er; | 
tenta, illa autem caro eft mollis, fuccofa , & mucofa, 
faporis acidi, & Boa-rau fimilis , in maturo penitusfru« 
&u eft vinofa , di€taque oflicula aliquando quaterna uno 
in fradtu continentur, quorum unum femper eft mini- 
mum, pretereaque fub tenui ac fragili putamine alius 
fufcus locatur nucleus forma brevem & decorticatum 
Canarii fructum referens, ac fub fufca pellicula alba 
reconditur medulla , que eft ficca & amari faporis. 
Lignum recens excifum ad oras albicat, inte- 
rius rufefcit vel incarnati eft coloris, quoque profun- 
dius penetrat, eo magis rubet, fed. fi penitus fit fic- 
cum, pallide flavefcit inftar aliorum.lignorum: Odor 
recentis & ficci ligni, fi elaboretur, elt gratus & aro- 
maticus, inftar Spice vel Rorismarini: Ex quo afferes 
formantur, quamvis non tenuibus conftet fibris, ele- 
gantifve fit coloris, neque facile poliendum fit, fed 
pilofum femper maneat: Radices, dictum itidem habent: 
edorem faporemque, fed fortiorem, quos poft duos 
amittunt annos. x 
Silveftris Sattul erecta quoque & excelfa eft arbor, 
forma foliorum ac fructuum haud multum a domeftica 
differens, folia autem funt paulo majora, fru&usque 
minores, inftar vulgaris nempe dulcis pomi, coloris 
pallide lutei, rugoft ac albentis , acht farina confperfi 
forent: Saporque femper eft acidus, licet fuerint ma- 
turi, unde crudi comedi nequeunt:. Lignum interius 
multo magis rubet ac domeftice , ac circa medullam 
purpureo mixtum eft colore, inftar recentis incifz car-, 
nis fumo condite , fed ficcum fi fuerit , pallide flave- 
icit , inque afféres formari poteft, fed non facile 
liri. : 
EAn. Arbor hzc Latine dicitur Sandoricum, Ma- 
laice Sandori & Sattul. Macaffarice Idem: Ternatenfe 
nomen eft Santul & Santoor »:Amboinenfe Setu}, & Se- 
cul. Quidam etiam hanc vocant Ayülit & Ayulan, & 
in Boereo Fetul. . e A 
` Locus. Domettice Sattul arbores in Amboina igno- 
- tz. fuhr, exceptis paucis quibusdam, que a Macafla- 
renfibus civibus funt plantate: Majori in copia in Ma- ry 
‚nilhis. occurrunt infulis, in Mindanao, Moluccis , Ja- 
yay. Bima, Siama,,Pathang, ac praefertim in Boetona, 
ubi fructus funt ingentes ac fapidi. Aruenfesprz aliis. 
zftimantur, quum magni finc & dulces, vocanturque 
ibi Cajim-gulur. Ulteriore vero indagine comperi A-- 
ruenfem hunc Cajiw-gulur alium effe frudum, a di- 
Go Sattul diverfüm, quique eft pomi minoris magni- 
tudinis, exterius quafi compreffus: Atque maturi hi 
fructus pallide flavefcunt, tenuemque inftar pomi ge- 
runt corticem , fub quo tenax reconditur caro, qu& 
durior eft ac .Cydoniorum, in hac ingentes. quoque. 
puclei feu officula locantur, fere inftar feminum di- 
&orum Cydoniorum, vel qualia in dulcibus inveniun- 
tur Limonibus, fed funt breviora , craffiora, ac durio- 
ras. Caro eft acidiffima, nec apta, ut cruda comedi 
polit, queque plurimum cum pifcibus coquitur, ut 
eorum. condimentum vel jus fit acidius, raro inte- 
gri, fed pee per medium diffe&i hi fru&us , eo- 
zum hucleis exemptis, filis trajiciuntur, ac in fumo 
fufpenduntur, talesque quotannis ex Aru in Bandam 
tranfinittuntur, ut, uti dictum fuit, ad Carry vel pi- 
fcium condimenta ufurpentur , idem quoqué fit cum 
Silvêitri Sattul : Muria vel fale conditi inde etiam trans- 
feruntur, faporemque fere habent falite Mange, hi- 
jue nullibi, quantum novi, funt noti nifi in dicta Aru: 
Revertimur jam ad primum defcriptam Sattul, à qua per. 
Cajim-gulur deflexeramus. * giis 
å VU. us. Ejus fruêtus crudi comeduntur inftar Boa- 
rau in obfoniis, atque ut grata aciditateficcum cibum. 
delicatiorem reddant, fed plurimum cum pifcibus co. 
quuntür, ac loco Limonum ufurpantur, incole enim 
illorum.aciditatem gratiorem putant ; Antequam flaye- 
fcunt, faccharo condiri poffunt , quem in finem ina 
primum Jeviter ebulliuntur; parumque inciduntur , ut’ 
nuclei tollantur, dgin a peHicula exteriore fübtiliter 
liberantur vel decorticantur, ac faccharo denuo inco- 
quuntur, conditumque przbent grate acidum & deli- 
> - catum: 
Liber I. Caput LIV 
een weinig rimpelig, en als met meel beftrooit , gelyk de 
ee-appels y ^t. welk afgefbreeken zynde , x0 vertoonenze 
a vier groote korrels, van gedaante als Amandelen, en ook 
vau dezelve coleur, dog. wat kleinder , en daar aan bangt 
zeer vaft bet weeke, zappige, en flymerige vieefch, onder 
de voorn: buitenfle dikke, en fpongieuje jcbille begreepen , 
zynde zuur van fmaak, de Boa-rau naafi-komende, dog in 
de volkomen rype wort bet wat wynagtig ; leggende de voorn. 
korrels zomtyds vier in eene vrugt, dog eene daar van is 
altyd de kleinfte, en xy bebben onder een dunne broffe fchil- 
le, nog een andere bruine korrel , van gedaante als een korte 
en gejcbilde Canari, en onder bet bruine velletje een witte 
beeft , zynde droog, en bitter van /maak. 
Het vers-gekapte bout is aan de kanten witagtig, van 
binnen ros , of incarnaat „en boe dieper of verder men komt, 
boe rooder , maar droog xynde, befterft bet bleek-geel , gelyk 
ander bout: De reuk van bet verfch gedroogde, als bet ge- 
werkt wert, is aangenaam enfpeceryagtig , gelyk Spicaen 
Roosmaryn: Daar worden ook planken van gezaagt , boe- 
wel bet geenzints fyndraadig , nog mooi van coleur is, en 
zig ook niet laat glad [chaven, maar wat baairig of pelzig 
bbft:" De wortelen hebben. mede de voornoemde reuk en 
Jmaak, dog nog wel zo flerk, maar verliezen dezelve na 
verloop van twee Faren. 
De wilde Sattul wert mede een regt boogen boom, aart 
fatzoen der bladeren „ en vrugten niet veel van de Tamme 
verfcbillende , dog de bladeren zyn wat grooter , en de vrup= 
ten wat kleinder , te weten, als een gemeene zoete. an 
van coleur bleek-geel, rimpelig, en wit, als ofze met meel. 
waren beftrooit: blyvende de fmaak altyd zuur , ook zelve 
in de rype, en dierbalven zynze onbekwaam om raauw ge- 
geten te worden: Het binnenfte bout is vry rooder , als 
dat van bet Tamme, en omtrent bet bart met wat purper 
emengt , gelyk als verfch ontgonnen gerookt vleefch , maar 
et befkerfü ook Debe , en laat zig mede wel tot plan- 
ken fagen , dog niet glat bewerken. | 
aam. Deze boom wort genaamt in "t. Latyn Sandori- 
cum: in "t Maleyts Sandori, en Sattul: Macaffers, als 
mede Ternataans, Santul, en Santoor:, Amboinees , Se- 
tul, en Sécul: oer A noemen bem ook Ayulit en Ayu- 
lan, en op Boero Fetul. 
~ Plaats. De tamme Sattul-boomen zyn in Amboina on- 
bekent , bebalven eenige, die door de MacafJaarfche burge- 
aldaar zyn aangeplant: In grooter memigte vint menze 
in de Manilbas, op Mindanao, de Moluccos, Java, Bi- 
ma, Siam, Pathane, en inzonderbeit op Boeton, alwaar 
Ere groot en fmakelyk zyn: Die oun Aru werden 
boven andere gepreezen, als groot en zoet zynde, wer- 
dende aldaar Cajim gulur genoemt: Dog by-nader onder- 
zoek beb ik bevonden, dat deze Aruefe Chim gate is een 
byzondere vrugt, verfchillende van de voorn. Sattul, eg 
bebbende de grootte van een kleine appel , van buiten als wat 
ingedrukt :  De«rype werden bieek-geel.,. eum bebben een dun- 
ne fcbil, als een appel, daar onder legt een taay vleefch , 
en "t. welk ook barder is, als. dat oan de Queepeeren , of 
Appelen, daar binnen vintmen ook groote korrels , byna als 
de Zdaden van de gemelde Queen, of die van zoete Limoe- 
nen, madr wat korter, dikker , en barder: Het vleefch is 
zeer zuur, en niet bekwaam, om raauw te eeten , werden» 
de meefd by de vis gekookt, om bet Sop daar mede zuur te 
maken: Men vintze zelden geheel , maar meeft opgefneeden, 
de korrels daar uitgenomen, aan fnoeren gereegen, en in 
den rook gedroogt , en zo brengenze die Faarlyks van Aru 
in Banda, om , als gezegt , tot kerry of vis- pee deed 
wor: 
te worden, gelyk ook ge/chied met de wilde Sattul: 2: JOT : 
den mede wel gezouten of ingepekelt „van daar overgebragt, 
en. /maken dan byna als gepekelde M ds, en deze weet 
men niet dat ergens bekent zyn , dan alleen op Aru voornt. 
Wy keeren dan nu, weder tot de eerft-befchreven Sqttul, 
ávaar van ons deze Cajim-gulur wat beeft afgeleid. 
„Gebruik. De «rugten worden raauw gegeeten, als de 
Boa-rau , tot een toefpyze „en om met bare aangename zuur- 
te de drooge koft wat fmakelyk te maken, maar meeft wer: 
denze by vis gekookt „ en doorgaans in plaats van Lemoenen 
gebruikt, want de Inlanders bouden deze bun zuurte voor 
aangenamer : geel worden, zynze ook bekwaam om 
te conf yten,en tot welken einde menze eerft met water wat 
opkookt , een weinig open [nyt , en de korrels daar uitdouwt, 
daarna fchilt menze dunnetjes de buitenfte fcbil af , en 
kookize wederom met zuiker; wordende alzo een Confyt, 
* 
V 
