E 
I. Boek. LIV. Hoofdft. 
catum. Inmaturos hos fructus Macaffarenfes quoque 
in partes diffecant, filo trajiciunt, atque in folé extic- 
cant vel fumo,quidam vero antea hos in aquam inmittunt 
fervidam , ut facilius exficcentur , hosque filo trajcétos 
fecum ducunt in & trans mare, ut cum pifcibus illos 
coquant loco Limonum, plurimum eodem modo , ac A- 
roénfes Cajm-gulur pr&parant. Radix ejus aromati- 
ca, cum aqua & aceto conteritur, ac tenui Zingiberis ` 
pulvere adjeto bibitur, quod preftantiffimum eft re- 
medium contra dolorem lateris, & colicam, qui 
. ambo morbi a Malaicenfibus & Amboinenfibus no- 
mine Oepas, periculofifimi, immo lethales fere ha- 
bentur. 
Quidam. indigena Empiricus mihi tanquam fum- 
muin arcanum dixit & confirmavit; hanc radicem 
certifimum efle ac tutiffimum remedium talibus in 
morbis, fique intra trium dierum fpatium non juva- 
ret, de zgro effe conclamatum, nec ullam falutis 
fupereffe pens Hoc forte verum eft, & in recenti 
obtinet radice, fed in biennali ficcata nullas reperi vi- 
res vel ullum odorem. Macaffarenfes hanc fecum du- 
cunt, in exercitu vel longo in itinere, quum 1æ- 
pius per frigus aliaque incommoda, atque ex crudis 
cibis in languentes ac frigidos incidant ftomachos, 
tormina inteftinorum , ac diarrheas, ad quos morbos 
hac utuntur radice, quam cum pauxillo Coelilawan 
conterunt, atque cum aqua propinant; Eodem mo- 
do iisdem in morbis Sinenfes Camphore arboris 
lignum Japonenfe ac Sinenfe adhibent , ipfis T/cbyo 
dictum. efectu autem radicis Sattul ejus folia in 
ufum advocari poffunt , qu& coquuntur, eorumque 
fuccus feu decoétum bibitur. Alii autem corticem 
fumunt, quem cum Pinanga mafticant, in utroque autem 
nulla obfervatur vis aromatica,qualis in ligno, vel radice. 
` Arborum harum lignum , uti dictum eft, multum ad- 
hibetur ad afleres formandos, qui edificiis inferviunt, 
„ac praefertim fuperiori edium parti, quum fit leve, 
facile exficcetur & fatis diu durabile , prefertim fil- 
veftris fpeciei. Ceramenfes quoque ex hoc fuperiores 
conftruunt afleres in fuis Correcorren, quibus leve 
ac durabile lignum optime infervit. In infulis Uliaffe- 
renfibus filveftris Satul vulgaris eft , & adhibetur ad af- 
¿feres Correcorren, ad zdium poftes, fed ejus trunci 
debent effe vafti. In Manilha: eadem quoque crefcit 
arbor, atque incole hanc vocant Sant/or , ibique ex 
ligno. ciítas formant, fructusque faccharo condiunt, 
: feu Marmeladam inde preparant, ex carne tantum 
feuipforum medulla: Foliaque fale contufa artubus in- 
- ponuntur tumentibus & contufionibus; Ciftelle ex hoc 
^ fabricate ligno, & occlufe, affervatzque calido in lo- 
co , poft aliquot annos exfudant hinc inde certis in lo- 
cis glutinofam pinguedinem, quz olei maculas repre- 
fentat, unde tamen lignum non inminuitur , quum tem- 
pore ficcetur: Idem quoque obfervatur in P/eudo-San- 
dalo Amboinico {eu Safuri,ita ut utraque hzc ligna cito 
-ficcata videantur, hzc autem fubfilis oleofitas non 
-obfervatur nifi fecundo vel tertio demum anno, ac 
tantummodo fi aliis in ciftis fuerit occlufum. ` Macaf- 
farenfes hujus arboris fumumt corticem cum cortice 
Toncki vel Mangi- Mangi arborum , adhibentque ad eo- 
rum cibum Gugoz feu Lawar preparandum: Uti hic in 
Amboina cum Atun fit; de quo in hujus libri capite 56. 
ulterius agetur. 
B 
> 
| Tabula Sexagefima Quarta 
‚Ramum exhiber Sandorici , ubi Litt. 
Racemum floriferum 
B. Fru&um Gier? 
C, Ejus officula. 
Tom, I. CAPUT 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
169 
dat aangenaam en ryn/ch van {maak is: De onrype fnyden 
de Macaffaren ook aan fbukken , rygenze aan ben en 
droogenze in de Zon of rook, dog zommige doopenze te vo- 
ren in beet water, om te ligter te droogen, en deze fnoe- 
ren voerenze met baar op en over Zee „om by bun vis te koo- 
ken, in plaats van bun Lemoenen , me op dezelfde ma- 
nier als de Aroeêfen met haare Cajim-gulur doen: Defpe- 
ceryagtige wortel wert met water en azyngevreven , mits- 
gaders een weinig kleine of fyne gember daar by gedaan zyn- 
"de , ingedronken , en als een kragtig genees-middel gebruikt 
tegens fleking in de Zyde, en bet Colyk, beide quaalen of 
ziektens , die by de Maleyers en Amboineefen , onder de naam 
van Oepas , voor ten uiterften gevaarlyk , ja dedelyk wor- 
den gebouden. d 
Een zeker Inlant/ch Empiricus beeft my ; als een groot 
Secreet verbaalt en verzekert , dat deze wortel was een vafte 
en zekere Medicyne in diergelyke gebreeken , en dat , žo de- 
zelve binnen drie dagen niet kwam te belpen, by als dan 
tot des patients beboudeniffe ge®n boop meer en badde; dog 
dit mag zo waar zyn met de verfche wortel, maar in de 
twee-jarige beb ik geen kragten of reuk meer bevonden: De 
Macaffaren voeren dexelve gemeenelyk mede alsze in’t leger 
of op een tocht zyn, daarze dan door koude en ongemak , 
mitsgaders bet nuttigen van raduwe [pyze, gemeenelyk tot 
verkoude magen , krimpingen, en buikloopen vervallen , en 
waar tegen zy deze wortel weten te gebruiken, dezelve met. 
een weinig Coelilawan vryvende, en zo met water inne- 
mende ` .Op dezelve manier, en in gelyke gebreken , gebrui- 
ken de en mede bet Fapanfe , en Sineefe Campbarbout, 
by baar Tichyo genaamt ; dog by gebrek van de voorn, Sat- 
tul-wortel , kan men ook de-bladeren nemen, dezelve koo- 
ken, en bet water indrinken : Andere nemen mede de fchorf- 
fe, en knowwenze met Pinang , dog in geen van beide 
is eenige Jpeceryagtigbeit , gelyk wel im "t bout of de 
- wortel. i e 
Het bout van deze boomen, als gezegt, wort veel tat 
het Jagen van planken gebruikt, en dan voorts tot timmer- 
werk, dog maar alleen, of wel meeft aan bet bovenfte van 
een buis, want bet is ligt, droogt wel op, en niettemin 
-durabel, inzonderbeit bet wilde : De Cerammers maken ook 
“daar van de boven-planken op haare Correcorren , waar toe 
-altyd ligt, en ook met eenen durabel bout , moet-worden ge- 
bruikt : In de Uliaffers eylanden is de wilde Satul ook ge- 
meen, en gebrutkelyk tot planken van Correcorren , en Ir. 
len van butzeg, dog bet moeten alsdan ook groote Bommen 
-zyn: Op Manilba wafcht dezelve mede , en de inwoonders 
noemenze Santfor , makende aldaar van bet bout Hier, en 
de vrugten ook confytende, of een marmelade daar af ma- 
kende, te weten, van bet merg of vleefch alleen: En de 
bladeren met wat zout geftooten, werden op de geflagene 
en gefwollene leeden gelegt : De kleine kiftjes of laatjes van 
dit bout gemaakt, en befloten in een warme plaats bewaart, 
zweeten na verloop van eenige Faren, bier en daar op eeni- 
ge plaatzen nog een kleverige vettigbeit uit , zig vertonen- 
de als olye-vlekken , dog "t welk bet bout geenzints flimmer 
maukt, alzo bet mettertyd indroogt: werdende bet zelve 
mede bemerkt en bevonden aan "t Pfeudo Sandalum Am- 
boinicum ,. of Safuru, zo dat deze beide bouten wel metter 
-baaft droog fchynen, maar deze fubtile olyagtigbeit wert 
men niet eer gewaar, dan in ’t twede of derde Faar, en 
dat maar alleen wanneer bet in andere kiflen opgeflooten 
wort: De Macaffaren nemen de fcbor[fe van dezen boom, 
met de fcborffe van Toncki , of Mangi-Mangi-boomen, 
-en gebruiken dezelve om bunne koft Gugou , of Lawar , me- 
de toe te bereiden : Gelyk wy bier in Amboina met de Atun 
doen, en waar van in dit zelfde boek, capittel 56. wat 
meer gezegt zal worden. 7 
De Vier- en Seftigfte Plaat 
Vertoont een Tak van de Sandorie-Boom, Lett, 
A. Wyft aan een Bloem-trosje. 
B. De Vrugt. 
C. Deszelfs Korrels., 
Y LV. HOOFD” 
