170 HERBARII AMBOINENSIS 
CAPUT QUINQUAG, QUINTUM. 
Gajanus. Gajang. 
incurvum, & angulofum, acfi ex plurimis par- 
N Rbor hec brevem ac craffum gerit truncum, 
tibus vel fegmentis concretus foret, cortice ci- 
nereo, duro, tenui, ac tenaci: Rami itidem funt ar-. 
cuati, ac disperfi, uti & foliorum ramuli, quz irre- 
gulariter,, & fine ordine in brevibus craflisque petiolis 
adeo aréte ramulis junguntur , acti feffilia forent , folia 
referentia majoris Canarii, funt autem paulo latiora 
ac rotundiora, “atque firma, glabra, fonitumque 
excitantia, inequalis magnitudinis: Plurima enim {pi- 
thamam circiter funt longa, quinque fexve digitos 
lata, obtufo ac fere rotundo apice, alia autem folia 
dimidio fere funt majort nec acuminata, ac quedam 
fesquifpithamam funt lata , paucis ac longe remotis éz di- 
ftinétis coftis transverfalibus pertexta; que magnis arcu- 
bus antrorfum incurvantur; Foliorum ore funt finuo- 
fe, atque horum plurimae vel fraéte, vel hinc inde 
a vermibus exefe, ita ut rariflime integra confpician- 
‚eur; Flores autem funt parvi, angufti, ex quinque 
. oblongis ac flaccidis petalis conftantes, albidi coloris, 
.racemofi, inftar florum Alcanne , odoris ingrati. - 
Fructus, latior eft quam longus, ita ut tranfver- 
falis videatur ex pedunculo dependens, forma lune 
.crefcentis, fulcato ac duro margine, utrimque protu- 
-berans, & ab anteriore parte parum compreilus inftar 
Fabe , vel ventriculi, quatuor latus pollices, binos- 
que cum dimidio pollices longus, putamine exteriore 
.crafTo atque pilofo, inftar Juglandum, pellicula tenui 
.t£octus.in rper eene Interne locatur magnus 
planusque nucleus forma fructus, compofitus ex bi- 
nis ar&te. junétis & fibi inpofitis fegmentis, fub uni- 
ca fufca pellicula connexis: Officula autem hzc funt 
dura, ficca, ac cartilaginofz fubftantie , inftar Cafta- 
nearum , yel paulo ficciora ,” fed non ita alba, verum 
pallida, viridefcentia, infipida, nec ut cruda poflint 
edi, inepta, fed aquz incofta, faporem habent fru- 
uum licis, quiin Hifpania ac Portugallia inter a- 
lios fru&us vel inftar obfonii menfis inponuntur. 
.. Gajanus hec arbor in duas dividitur fpecies in 
.albam nempe ac rubram, varietas autem tantum in 
.colore coníiftit fructuum , albi enim fructus maturi 
exterius flavefcunt, alterius autem lete rubent. Ex 
vulnerato arboris cortice exfudat fuccus pellucide ru- 
bens, fed rarus ac paucus, valde adftringens ac glu- 
„tinofus, maculasque dat pannis ac linteis, inexpun- 
.gendas; uti-fuccus Nucis-Mofchatz-arboris. Lignum 
eft album, nodofum, ac fatis durum, fed nulli infer- 
vit ufui, quam ob nodos, foveas, atque flexus in- 
terius fit quafi cavum & vacuum. Radices funt craf- 
fe, plane, ingurvæ , fepiusque ex. terra elevan- 
‚tur. ő ER 
Anni tempus. Sub finem pluviofi temporisjhe arbo- 
‚res-nova.progerminant folia, atque Novembri florent, 
fru&usque maturefcunt Aprili: Et heet in filvis cre- 
fcant fine ullo hominum labore vel cultura, inter fil- 
«veltres camen non numerantur arbores, quum ad cer- 
tos pertineant dominos, nec licet illas circumcidere 
fine venia. Macaflarenfes has plantant in fuis areis cir- 
ca zdes. 3 ord TY oe 
Nomen. Latine Gajanus: Malaice & Amboinice Ga- ` 
jang, in Banda vocatur Gajim & Hajam : mm Macaffa- 
ra Angajin, & Ternata Bofua. - union x, 
Locus. In Occidentalibus non multum occurrunt in- 
fulis, fed fatis frequentes funt in Moluccis , Amboina, 
& Banda, uti quoque in Boetona ac tota Celebe , ac 
Boetonenfes fructus optimi habentur. In Machian funt 
adeo copiofi , ut incole ex iis potiffimum vivant, in hac 
infula funt quoque majores, ac in Amboina. 
Ujus. Fru&tus hi incolis harum infularum magna ex 
parte quotidiano inferviunt victui ac cibo , non crudi, 
fed , poftquam exterius putamen fit fublatum , aque in- 
cocti, vel fyb cineribus tofti, tum enim, uti dictum 
fuit, faporis Tunt dulcis , funtque porro ficci, ventrem- 
Í e gue 
Liber. 1. Caput LV. 
LV. HOOFDSTUK. 
Gajang-Boom. 
D Ezen Boom is kort en dik van flam , ook krom » bog- 
tig , en boekig , als ofze uit veele fLukkem of ftengen. 
tegens malkan: eren was aangewal]en : met een ligt- 
graauwe ; harde, dunne „en taaye Jcbor[Je : De takken zn 
in/gelyks bogtig, em vry wyt wit malkanderen verfpreid, 
als mede baare ftyve ryskens, daar de bladeren aan fiaan, 
dog zeer ongefchikt na by een, en zonder ordre, op korte 
dikke fleelen, ook zo digt aan de takken, als ofze geen {tee- 
len en badden, wel wat gelykende na de grootfie Canari- 
bladeren , dog wat breeder-en ronder , fiyf, glad, en ram- 
‚melende „mitsgaders. van een ongelyke: groottes want de 
meefle zyn maar ongeveer een [pan lank, vyf à fes vingers 
breed, met een [Lompe, en bykans ronde /pits, andere we- 
der byna de belft*grooter, en zonder fpitje , zommige zyn 
ook wel anderbalve fpan lank, en twee banden breed, met 
weinige, ven wyt van- malkanderen flaande dwers-ribben , 
die bun met groote boogen naar voren toe omkrommen: De 
randen: der bladeren ayn ook wat bogtig , ende meefte der ` 
zelve, of gebroken , of bier en daar van de wormen door- 
knaagt, zo dat, men et weinige vind, die Veenemaal beel 
zyn: Het bloeizel zyn kleine [malle bloempjes , uit yf lank- 
agtige en flappe blaadjes gemaakt, vuil-wit- van coleur , en 
in trosjes by malkander bangende , gelyk als de bloemen van 
Alcanna , voorts niet aangenaam , maar onlieffelyk van reuk. 
De vrugtis breeder dan lang ‚zo datze gelykt als dwers aan 
den-fleel te bangen , gefatzoeneert als een bultige waffcbende 
: Mane , net een gevorende en barde kant , te wederzyden wat 
uitpuilende, en aan de voor [Le een klein weinig ingeboogen, als 
een boone of maage., vier duimen breed, twee en een halve duim 
lank , bebbende wan buiten een dikke en pelfigebolfter , gelyk 
de Wal-nooten, bekleedanet een dun velletje, en daar onder een 
drooge bairagtige fubfbantie,gelyk dievande Calappus-noten. 
Van binnen leid een. groote platte korrel, van der wrugts 
fatzoen „en gemaakt van twee digt op malkanderen leggen- 
de ftukken of deelen, en t’zamen. beflooten-onder een waal 
velletje: zynde deze korrels bart, droog , en krakebeenagtig 
van Jubftantie , gelyk de-Caftanien, of nog wel xo droog „ 
dog xo wit niet, maar bleek, en wat na den graauwen 
trekkende y -on/makelyk , en niet bekwaam om raauw te ee- 
ten, maar in ’t water zynde gekookt , zo fmakenze als de 
. Spaanfcbe eekelen, die men daar te-lande, en ook in Por- 
; tugaal , onder andere Fruiten „of als Bancquet op tafel zet: 
5 exe Gajang-boom wert in twee zoorten verdeelt , nament- 
- lyk, witte en roode, dog bet onderfcheid beftaat maar al- 
„leen in de coleur van de vrugten, want die van de witte, 
ryp zynde, worden van buiten wat geel, en van de ande- 
re-ligt-root: Uit de gekwetfte fcbor[]e des booms zweet een 
ligt-roode zap, dog weinig en fchaars „zeer zamentrekken- 
-de , en kleverig, en makende onuitwiffelyke vlekken als het ` 
aan linnen raakt „even gelykbet zap van de INoote-mujcbaat- 
:boomen:: Het. is wit, quaflig, en matelyk bart, dog 
„wert nergens toe gebruikt , om dat bet van wegen zyne bul- 
tens bogten , en krullen, van binnen als bol of wan is , de 
wortels zyn dik, vlak, bogtig , en vertoonen baar ook ten 
-deele boven de aarde. . . We Neher 
, Sayzoen. In t uitgaan van bet Reegen-mouffon krygen 
„deze boomen nieuw loof „in November hloeienze, en de vrug- 
ten werden ryp in April: En alhoewel zy in: bet avout of 
de bo[Jcben groeyen, zonder eenigen arbeid ofte moeite van 
menfchen , zo en werdenze evenwel onder de wilde boomen 
niet gerekent , als hebbende bare eigenaars , en men magze 
ook ongevraagt niet omkappen: De MacafJaren plantenze 
mede in bunne ne by 0m, enby bare buyzen. ———— 
Naam. Zn’ yn Gajanus: Maleyts en Amboins , 
Gajang, Bandaas Gajim, en-Hajam : Macaffers Angajip: 
x rage ae Boifua. wen 1 ae ^ 
aats. Zy zyn in de Weftelyke eilanden niet veel bekent 
maar overvloedig genoeg in T Moluccos ,° Amboina , ‘en 
Banda, als mede op Boeton, en gebeel Celebes , werdende 
die van Boeton wel voor de befte gebouden ; en op Machian 
zynze zo veel, dat de Inlanders meeff daar van leven , ook 
vallenze op dat Eilandt grooter dan e li 2 
Gebruik. Deze vrugt ver[irekt de Inwoonders dezer Ei- 
landen voor een groot deel tot dagelyk/che fpyfe en vitkualie , 
niet raalıw , maar (na dat eerfl de buitenfte bolfter daar af 
gedaan is) in water opgekookt, of in de affcbe gebraaden; 
want alsdan, gelyk gezegt is, 20 fmakenze zoet of wat 
. Jmets; 
mm. 
