172 
verint magnitudinem; firmi ex lignofis dependent pe- 
dunculis, fed hi a ramis facile disrumpendi fant: In- 
terior dictus nucleus eft circiter'm 
linacei, fed magis planus őz compreffus , in cujus fum- 
mo ad aliquam dillantiam futura apparet, feu durus 
margo, acíi in binas ibi feparari poffet partes: Junio- 
res ac femi-maturi fructus quodammodo funt molles, 
fuccofi, ac fere inftar medulle nucis Calappe , fed 
aufteri admodum, fi diffecentur, albi, fed ftatim in 
ruffum. tranfeuntes colorem: Vetufti & ficci fructus 
dehifeunt , feu arcuatas habent fiffuras , fique con- 
uaffentur, interior nucleus fonitum edit. 
In Amboina hujus Atuni arboris bine funt fpecies, 
forma vero ac fructibus non differentes: Quarum 
prior ab Amboinenfibus vocatur Atun Mamina, h. e. 
Atunus pinguis, quum interior ejus nucleus fit dulcior 
ac pinguior quam, vulgaris fpeciei, cujus nucleus eft 
ficcus & aufterus. 
Anni tempus. Hec arbor inter lente crefcentes ar- . 
bores numeranda eft, que primum gerit truncum ro- 
tundum ac elegantem comam , fed truncus fenfim fit 
concavus & quafi fulcatus: Lignum eft durum , fed 
non durabile, ac fragile, ramique facillime abrum- 
puntur: Fructus quoque lente maturefcunt , ita ut cer- 
tum non obfervent anni tempus , plerumque tamen 
menfe Novembri maturefcunt. 
Nomen. Latine Atunus. Malaice & Amboinice 4- 
tun, quod forte originem habet ab Hatu , Amboinen- 
fibus lapidem denotante , quum matürus'ejus ac ficcus 
fru&us magis lapidem quam fru&um referat, Boe- 
genfibus Samacka vocatur: Ternatenfibus Saia & Ma- 
caffarenfibus Lommu. ge 
Lone Crefcit in Ambeina-& Band: 
be , im Botgenfium regione , atque in quibusdam aliis 
locis. In Amboina non eft admodum frequens , fed 
fini ab Amboinenfibus hinc inde ex furculis ve- 
tuftarum arborum progerminantibus plantatur. 
Ufus. Fru&us hic non crudus infervit efui, fed 
multum- adhibetur ad preparationem mirabilis cibi, 
ab menlir nca Meck te) be ab;illis preeparatur a- 
liquando.ex toftis, aliquande ex rudis Sár ihiis, vel 
fimilibus pifciculis , quos in tenuiflimas ducunt vel con- 
tundunt partes cum Zingibere , Alliis, pipere Indico 
feu Capfico ‚ac fucco Limonum, quibus porro mifcent 
Atuni dictos nucleos rapfatos, hocque cibo tamquam 
obfonio utuntur ad appetitum excitandum: lidem hi 
nuclei, fi aliis mixti cibis vel foli ufurpentur, omnes 
ipant diarrhzas, fed citiffime , fortiter , ac dure, 
ita ut in dyfenteriis prudenter fint adhibendi, quum 
hic morbus non nimis cito fit reprimendus. Hocque 
medicamentum a quibusdam tamquam fummum habe- 
tur arcanum, cui certiflime quoque fidunt: Hos te- 
nuiter rapfatos nucleos: pinfunt cum Sagu panibus, 
hosque.edendos prabent illis , qui dyfenteriis labo- 
fants $c: ty NK is i ) TAQ HS, i 
Eadem: quoque rafura cum Sagumanta & aqua 
mixta, & exterius illinita , preternaturalem prohibet 
fluxum menftruum gravidarum feminarum. ` Amboi- 
genfes preterea his utuntur fructibus loco vifci, cui 
ufui adhibent interiora femi-matura ac glutinofa offi- 
cula, vel fi hec matura fint, tum aqua mifcent , in- 
que craffam contundunt pultem, qua futuras navigio- 
rum obturant, poftquam La 6 mufco fuerint reple- 
tæ, quæque huic non tantum firmiffime adglutinatur, 
fed inftar vifci exficcatur & induratur. Hocque infu- 
per obliniunt poftes edium , talibusque in Toc, in 
quibm Cofü obfervantur Bien hinc precavetur, 
ed tum quafi fangiune perfuf apparent. `- 
. Alia quoque eft arbor ; que Atun-läut vocatur , fed 
ium multum ab Atuno differat , eam defcribemus in- 
ra lib. 4. inter filveftres arbores. Prope pagum Suly 
arbores crefcunt; que ibi Atun-puti dicuntur, qua- 
rum folia per paria in rachide locantur, inpari extre- 
mum ¢laudente. Quz funt glabra, & flaccida, quin- 
e pollices longa, duosque lata, nervusque non 
jrecte per medium tranfit: Fructus, uti aliorum 4- 
tunorum , durum gerunt puramen; atque maturi, è- 
dulem dant carnem, in qua pauca etiam reperiuntur 
officula, 
Tabula Sexagefima Sexta 
Ramum exhibet Atuni, 
CAPUT 
HERBARII AMBOINENSIS 
itudinis ovi gal- - 
; uti & in Cele- ` 
Liber I. Caput LV], 
dezelve kunnen ligt van de takken afgebrooken werden; de 
gem. binnenfte korrel is omtrent zo groot als een Hoender- 
gé dog wat platter gedrukt , bebbende aan °t booft een 
fiukweegs een naat of harde rant, even als of men bem 
daar in tween konde deelen: de jonge of balf type zyn 
eenigzints wat mals, zappig, en byna als bet. pit van de 
Calappus-noot , dog zeer vrang , in ^t opfnyden wit, maar 
terftont ros bejlervende ; de oude en drooge vrugten ber- 
Ben of krygen bogtige fcbeuren. „en wat gefebut zynde, 
» kan men: de binnenfle korrel daar in ‘hooren ramme- 
In Amboina heeft men: van dezen Atun-boom twee zoor- 
ten, dog van gedaante en vrugten niet ver{chillende: de 
eerfbe van de Amboineezen genoemt wordende Atun Mami- 
na, dat is Atunus pinguis, om dat zyn binnenfte korrel 
wat zoeter en vetter is dan die van de andere en geineenfte 
zoort , welkers korrel droog en wrang is. ` 
Sayzoen. Dezen boom moet mede onder de lankzaam op- 
Jebietende gerekent werden , bebbende in "t eerfte een ron- 
den flam, met een vierlyke kruin , maar metter Zut wort 
den fiam bol, wan, en als gevorent ; bet bout is wel bart, 
dog niet duurzaam , maar bros , en de takken breeken kort of 
ligt af; zyne vrugten maakt by ook zeer langzaam ryp 
zo dat men bem geen regt of vaft zaizoen en kan geven, 
dog gemeenelyk valt bet in November. ` B oni 
aam. In ’t Latyn Atunus: op Maleyts em Aimboins 
Atun , 't welk men wel mogt oordeelen afkomftig te zyn van 
Hatu , in °t Amboins een Geen beduidende, om dat deze 
rype en drooge vrugt meer een fieen, dan een vrugt fcbynt 
te gelyken: op Boegis Samacka: op Ternaats Sala: em op 
Macaffars Lommu. ; 
Plaats: Hy waft in Amboina, en: Bandas alsymede op 
Celebes , in "t lant der Boegis , en ook op zommige andere 
plaatzen:In Amboinais by niet zeer overvloedig , maar wert 
bier ep daar door de Amboineezen,, meeft van jonge boomp- 
jes oor Onder de oude uitge/choten vinden, voortgeplant. 
ebruik. Deze vrugt dient niet om raauw te eeten, 
wir PRS 
boven weten de Amboineezen deze vrugten ook te gebrui 
in plaats van barpuys, daar toe Ken user 
ryp en kleverig zynde korrels , of 20 Ze ryp.zyn, dan-doen- 
ze wat water daar by, en figoten dezelve tot een dikke pap, 
waar mede zy dan de voegen van bunne vaartuigen beftry- 
ken, te weten na datze eerft gebreeuwt zyn , en dewelke 
daar aan niet alleen zeer vaft blyft kleven, maar ook zoo. 
Styf wert als barpuys: ook beftrykenze daar mede de ftylen: 
en bet hout-werk van baare buizen’, en dat ep zodanige 
plaatzen , daarze bemerken, dat de worm komen wil, en "t 
welk daar door wel voorgekomen wert „maar bet ziet er dan 
uit, als of *t met bloet be/meert was. en 
Daar is nog een anderen boom dieze Atun-laut noemen, 
dog nadienze van deze Atun «eel is ver/chillende, zo zullen- 
agy dézélve lib. 4. onder de wilde boomen befcbrywen: by, 
bet dorp Suly groeyen mede boomen, aldaar genaamt wor- 
dende Atun-puti; bunne bladeren Doan aan de dunne: rys-- 
kens Gë ve > en aan 't uiterfie maar een alleen ; uynde 
gar eh. ap : auf gni Da, en twee dito breet ,.de ze- . 
we gaat niet regt door de midden; de wrugtems gelyk als 
andere Atuns , bebben een barde Jchaal „en ryp us e 
eetbaar vlee/ch „daar men ook weinig korrels in vint, 
zc. De Se- en Sefigfie Plat, „ 
Vertoons een Tak van de Atun- Boom. Å 
LVIL 
