176 HERBARII AMBOINENSIS 
Malaice Catappan Oetan , & Amboinice Lalia, fed plu- 
rimum apud Hituenfes. 1 
Locus. Prima fpecies in Moluccis occurrit , Banda, 
Baleya, Java, & adjacentibus locis, in Amboina au- 
tem eft ignota; Secunda & tertia fpecies in omnibus 
crefcit infulis harum Orientalium regionum; prima in 
litore, alteraque remotior in planis filvis & circa flu- 
vios , pofterior autem hec non ita frequens eft ac prior; 
Notandum porro eft Catappam litoream in Celebe in- 
fula, aliisque in locis eandem cum domeftica cenfe- 
ri, quum fru&us non multum differant. 
Ufus. Domeftice nuclei tantum funt in ufu, crudi- 
que eduntur, inftar Canari-nucum ; cum quibus fapore 
ac forma adeo proxime conveniunt, ut enucleati ii- 
‘dem haberentur: Catappe vero nuclei femper ex 
oblongo-rotundi funt, ac ficciores , meliusque fapiunt 
ac Canariinuces, licet enim fint vetufti , non ita oleo- 
fi funt ac Canarii. In Batavia & Banda cum aliis fru- 
&ibus inter obfonia menfis inponuntur, ita ut a no- 
ftris Europzis pluris eftimentur quam ab Indis, qui 
minoris eos habent pretii, quum ita pufilli fint, ac 
ventrem tam parum repleant. Noftri quoque cru- 
ftularii compererunt, nucleos hos aptos effe ad cru- 
fta, aliaque praeparata loco Amygdalarum ; fed 
oleum inde exprimi nequit: Arbor hec in Batavia 
circa zdes magnis inareis multum plantatur, ut fub 
grata ejus & ampla umbra fedilia formentur; quidam 
etiam Daleyz reges idem jubent: Reliquarum bina- 
rum filveftrium fpecierum nuclei nec in cibo nec in re 
domeftica ullum habent ufum hic in Amboina, fal- 
tem non illius, quz in filvis crefcit: Lignum autem 
eo majorem prebet utilitatem ac commodum navium 
exftructioni, incoleque Bonoakey, & Aruenfes ex 
hoc afferes formant, ac coftas pro eorum Corre Cor- 
re, fimilibusque majoribus navigiis: Siccum enim eft 
fatis leve , ac nihilominus in aqua marina diu durabile: 
Silveftris generis folia funt tam magna & ampla , ut lo- 
co fercularum Men poflint, atque infervire pro 
vis, fi in campo vel filvis menfas exitruere cibis veli- 
mus, 
In Celebe atque Moluccis, ut intellexi, nullz Ca- 
tappz-arbores funt notz , nifi que in litore fponte ubi- 
-que crefcunt, harumque fructus ibi quoque colligun- 
tur , contunduntur , & eduntur , uti aliis in locis dome- 
ftice fru&tus, quum eorum nuclei fint quoque majores 
ac Amboinenfes ; EU fere modo conftitutum eft 
. €um diéta Bandenfi Teleyo , iis enim in locis nullz hu- 
jus arbores coluntur, fed que efculentos dant fru- 
&us, hinc inde in filvis crefcunt, alieque Teleyo- Ba- 
‘tu ditte, quarum fructus non colliguntur, in litore 
-erefcunt , ac plerumque minora gerunt folia ac Taleyo 
: Silveftris, quam, uti dictum eft, pro vera & cum do- 
` meftica eandem putant & habent, Hujus arboris cor- 
tex ac folia facultatem habent nigrum tingendi colo- 
rem, unde iis utuntur ad dentes nigro inbuendos co- 
lore „ac cortice prefertim ad componendum atramen- 
tum Indicum, de quo libr. 3. cap. 10. in capite de Dam- 
mar- Batu ulterius agetur. 
em 
In Rumpbii Appendice bec adduntur. 
In Hort. Malab. part. 4. Fig. 3. & 4. defcribitur 
-nomine Malabarico Adamaram, in quo prefertim hoc 
-obfervo difcrimen , quod Amboinenfium nucleus Ca- 
.tappz fru&us inter dentes non ita facile teratur, ac 
Aerer Se fed in partes minores confringatur , 
diuque inter dentes hereat. 
EXPEC ADDED 
Tabule Sexagefime O&ave , 
ramum exhibet Catappe domeftice, ubi Litt. 
Ejus maturum , 
B. Vero ejus officulum reprafentat. 
OBSER. 
Liber I. Caput LVIII. 
Catappa Silveftris: op Maleyts Catappan Oetan: en op 
Amboins Lalia, dog meeftby de Hitueezen. 
Plaats. De eerfie zoort vind men in de Moluccos , Ban- 
da, Baley, Fava, en de omleggende plaatzen „dog in Am- 
boina isze onbekent : De iweede en derde zoort groeit op al- 
le Eilanden van deze Oofterfche quartieren, de cer{te op 
Jirant , en de andere wat verder van daarin vlakke boj- 
Sehen, en aan,of omtrent de rivieren „dog deze laatfte wort 
zo veel niet gevonden als de tweede: flaande nog aantemer- 
kens dat de Strant-Catappans op het Eiland Celebes, en 
andere plaatzen , met detamme voor een gebouden werden , om 
dat de vrugten niet veel van malkander komen te verfchillen. 
Gebruik. De korrels of pitten van de Tamme vrugten 
zyn maar alleen in gebruik, en werden raauw gegeten , ge- 
lyk die van de Canari-nooten , met dewelke zy ook in Jmaak 
en fatzoen zo na overeenkomen „dat men de gepelde voor een 
en dezelve zoude.aanzien; dog de Catappans zyn altyd uit 
den lankwerpigen wat ront, ook drooger, en beter van 
Smaak, dan de Canaris , want al werdenze oud , 20 en zyn- 
ze zo olyagtig niet als de Canaris: Op Batavia en Banda 
werdenze onder andere Fruiten tot een nagerigt of bancquet 
opgedifcht, zo datze by onze Europianen in meerder agting 
zyn, dan by de Indianen, dieze te minder agten, om datze 
zo klein zyn, en den buik zo weinig vullen: Onze Paftey- 
bakkers bebben ook bevonden , datze bekwaam zyn om taarten 
daar van te maken, en omtrent detoebereiding van ver[cbei- 
de geregten, in plaats van amandelen te gebruiken, dog 
men kan geen oly daar van maken: «werdende deze boom op 
Batavia omtrent de buizen, en op groote pleinen veel ge- 
plant , om onder zyn aangename en breede fchaduwe zit- 
banken te maken ; en zommige Koningen van Baley doen gok 
bet zelve: Van de twee refteerende wilde geflagten , bebben 
de pitten in de koft of buisbouding , bier in Amboina geen 
zonderling gebruik, immers niet van de gene , die in de bof- 
chen gevonden worden; maar zo veel te grooter gerief en 
nuttigbeit beeft men omtrent den Scheeps-bouw van bet 
bout, en de inwoonders van Bonoakey, en Aru, bakken 
daar van de planken en inbouten tot bun Corre-Corren, en 
diergelyke groote- Vaartuigen: want-opgedroogt zynde, is 
bet redelyk ligt, en niettemin :durabel in-zee-water: De 
bladeren van 't wilde geflagt zjn xo breed en groot „dat men 
ze tot taaffel-borden kan gebruiken „als men op’tweld of in't 
bofch maaltyd bouden en opdiffcben wil. mats id 
„Op Celebes, en in de Moluccos ,: zo ik-my beb laten be- 
rigten , zyn geen andere Catappen bekent, dan de gene die 
op firant overal van zelve groeyen , werdende haare vrug- 
ten aldaar mede opgezogt opgeklopt, en gegeten, gelyk 
elders de Tamme , nadien baare beeften ook grooter vallen 
dan de Amboinfche , en zodanig is bet byna ook geleegen 
met de bier voorgenoemde Bandaafcbe Teleyo, want op, 
dezelve plaatzen werden wel geene van die boomen gebavent 
of gecultiveert; maar de geene, die de eetbare vrügten 
draagen , ava[Jcben bier en daar in "t bofcb, en de andere, 
Teleyo-Batu genaamt , welkers vrugten zy niet en verza- 
melen, groeyen op [irant , en bebben doorgaans kleinder 
bladeren dan de bofcb Teleyo, dieze aldaar, als gezegt , voor 
-de opregte houden: De fcbor[Je en bladeren van dezen boom 
bebben. mede een eigenfchap van zwart te konnen verwen, 
invoegen men die gebruikt , om de tanden mede zavart tema- 
ken „en de fchor[fe byzonder tot bet bereiden van de moorfcbe 
inkt, waar van lib. 3. in ’t 10. capittel, van de Dam- 
mar-Batu, wat meer gezegt zal worden. 
In de Appendix van Rumphius wert dit 'erbygedaan ~ 
In bet vierde deel van de Hortus Malab. Fig. 3, en 4. 
wert by befchreven met den Malabaarfcben naam Adama- 
ram, waar in ik alleen dit onderfcheid beyinde, dat de 
beeft van de vrugten in de Amboinfche Catappen zo ligt 
tufJcben de tanden niet gemaalen wert, gelyk van de Mas 
labaarfche getuigt wert, maar by bryzelt klein, en blyft 
lang tuffcben de tanden. “= ` ; | 
UYTLEGGING 
Van de Acht- en Sefligfte Plaat, 
Dewelke vertoont een Tak van de Tamme Catappe-Boom, al- 
waar Lett. 
A. Een rype vrugt, 
B. Deszelfs pit aantoont. 
- AAN- 
* 
