180 
nis crefcit filvis, vallibus, atque aliquando etiam in 
litore 5 :e longinquo mangiferam. arborem referens: 
In vetüftiori autem arbore folia funt minora, folia- 
que Mange magis referentia, fed nufquam magna in 
copia occurrit; O&obri floret, & Februario fructus 
maturefcunt: In Amboina ha arbores raro occurrunt, 
fed in Banda frequentiores funt , ac. melius vigent , 
earumque fructus ibi quoque majores funt, fucco- 
fiores, & delicatiores, ut crudi edantur, quamvis po- 
` mum femper. virefcat. 
Nomen: Latine Caffuvium Silveftre , Malaice Daun 
Sacko.& Cadju Utan, vel uti veram plerumque nomi- 
nant Cadjum , Lenat Frangi. Amboinice Lenat, Linat, 
Linata ,& Rinat. In Banda Lewer , Ternata Lau Lafi, 
& Baleya Brutaca. 
Locus. In Amboina hzc arbor reperitur fed raro, 
& rariflime que fructus gerit , in Banda autem eft 
frequentior, magisque ibi eftimatur, quum fructus, 
quos. ibi fert, fint. edules. 
U/us.. Fructus in Amboina rariffime expetuntur , ım- 
mo fpernuntur , nec eduntur, quum parvi fint , tarde- 
que. maturefcant, quamvis perfectos ac penitus ma- 
turos guftaverim, dulciores delicatioresque vera Cad- 
ju, tales quoque in Banda occurrunt , ubi in corbulis 
in forum venales adducuntur & proftant. 
Tenerum folium, quam diu flaccidum eft & albi- 
cat, crudum, uti fupra dictum fuit, editur tamquam 
obfonium, ad pifces, Bocaflan, Canarios , & Sagu, quum 
vero folia fint firma, ob corrofivum lac, quo tum re- 
plentur , huic inutilia (unt ufui: Trunci lac ab Amboi- 
nenfibus quoque adhibetur , quo Clypeorum oblon- 
is cerve hocce obliniant lacte, qom ae? fic- 
cati fuerint vice: alique modo colorant-baculos 
Rottang dictos , uti quoque telorum manubria, Tora- 
nos, feu haftas jaculatorias, ligneas vaginas, aliaque 
ligneorum inftrumentorum genera , que nigro tingere 
volunt colore. Quum vero alicui certum in rachio vel 
aliaparte notare volunt fignum , quo diu talis cognofci 
it, Caftaneam memoratam findunt, ejusque dimi- 
jam partem infigunt corpori vel brachio talis, quem 
fignare volunt, hoc enim inexpungibilem cauflat ma- 
culam , quz mox , acti adufta foret , rubet, intum- 
feit, tertioque exulceratur die , hocque fignum five 
cicatrix perannum remanet , vel, uti credunt, tam diu, 
donec iftius arboris fructus’, ex quo dictum ftigma 
hocce inuítum eft, icerum. maturefcat, vel decidat, 
eodem hocce urente fucco obliniunt margines Her- 
petis miliaris feu Indice Curap ‚ut exulceretur, emo- 
riatur, nec ulterius propagetur; ex rectis hujus arbo- 
ris ramis fepes formant, que facile de novo proger- 
minant , ipfisque ad preparationem dicti Ulang U 
tenera prebent folia ; in Gorama vidi tela, quorum api- 
ces hocce fucco erant obliniti, ibique nigrefcebant, 
quod iis, qui hifce vulnerantur, magnum excitat do- 
lorem ardoremque, ac malignam cauffat exulceratio- 
pem, que quam tardiffime curatur. 
Bandenfes banc excidunt arborem ,» ejusque lig- 
‘num aliis mixtum lignis in furnis adhibent ad calcem 
urendam , ne ipfis hzc ab aliis fubripiatür pro Siri- 
Pinange matticatione, qui enim Pinangam manducant 
tali preparatam. calce , perdunt fuos dentes per ci- 
neris acrimoniam , qui ex ës arboris ligno produci- 
cur, huicque calci inter exuftionem mifcetur. Siccum 
lignum foco itidem infervit, quod in Ternata duplex 
elt, rubrum nempe & album, primum autem acerri- 
mum & maxime nocivum, hoc enim inficere poflunt, 
venenatamque reddere aquam que potui infervit , 
additis quibusdam Bori fructibus atque. aqua pluvia- 
lis ex hifce deftillans foliis, adeO'acris-eft, ‚ut fi ali- 
cujus cutim tangat, hee intumefcat j & quafi combu- 
ratur; immo quidam homines cum hac arbore tantam 
babent antipatiam , ut D modo illam tangant ; vel ipfi 
adftenc, eorum cutis hine inde intumefcat: Baleyen- 
fes ac Bimenfes hoc maxime- vexantur incommodo: 
Hec arbor Daun Sacko vocatur, quum ejus folia ad- 
hibeantur ad capiendos Geep, que certa pifcium fpe- 
cies eft, quam Malaicenfes Sacko nominant , huicque 
fini hamus adneGitur hujus arboris folio, ut per ven- 
tum hinc inde füpra aquam agitetur, pifcisque adli- 
eiatur. 
In 
HERBARII AMBOINENSIS 
orum margines nigro inbuunt colore , quod fit, fiillos pig 
Liber I. Caput LY. 
Jcben , valeyen , en zomtyts ook op [trant , van verrezeer wel 
na:een Mangas-boom gelykende "want aan de onde werden 
de bladeren wat kleender , en die van de Mangas gelyker , 
dog nergens vint menze in menigte: by bloeit in Ofober , 
en in February werden.dedrugtenryp; in Amboina worden 
deze boomen zelden of weinig gezien, maar willen daar en 
tegen in Banda beter aarden , en baare vrugtén zyualdaar 
ook wat grooter , zappiger „en /makelyker om raauw te etten, 
boewel bet appelken altyt groen blyft, NA : 
Naam. In 't Latyn Cafluvium Silveftre , op Maleyts 
Daun Sacko, en Cadju Utan, of gelykze de opregte Cadju 
gemeenelyk noemen Lenat Frangi: op Amboins Lenat , Li- 
nat, Linata en Rinat: in Banda Lewer, in Ternaate Lau 
Lafi, en Baleys Brutaca. 
Plaats. Men vint dezen boom ook in Amboina , dog niet 
veel „en zeer zelden die vrugten drogen, maar in Banda is 
by overvloediger , en ook in meerder agting, om daPde vrug- 
ten, die by draagt , aldaar eetbaar om. ` 
Gebruik. De vrugten werden in’ Amboinar doorgaans 
weinig gezogt , ja genoegzaam veragt , en niet gegeten „om 
datze klein blyven en lankzaam rypen , boewel ik volwaffene 
en volkomen rype geproeft bebbe , die zoeter en finaakelyker 
waren, als de regte Cadju , en xodanig xynxe ook in Banda, 
alwaarze met korfjes op de merkt te koop werden gebragt. 
Het jonge blat , zo lang bet flap en witagtig is , wert, 
als boven gezegt, raauw gegeten als een toefpys tot Bocaf- 
Jan , villen , Canari , en Sagu , maar zo dra de bladeren ft 
werden, dan zynze, wegens haare corrofive-melk dieze A 
dan bebben „daar toe onbequaam ; dezelve melk uit den flam 
wert ook by de Amiboinezen gebruikt, om bunne lankwer- 
e fcbilden aan de buitenfte zyde fwart te maaken; en "t 
welk gefchiet met dezelve twee a drie maalen daar mede te 
beftryken, te weten na. datze telkens gedroogt zyn: en op 
zodanigen en nis ain ook met baare rottangs , of bant- 
en wandel, , als mede met de Deelen var: bunne Py 
len, Toranen , of werpfpieszen, boute fcheeden „en ander 
flag van bout-gereetfcbap , datze [wart willen hebben: en 
wanneerze ymant een merkop den-arm of elders willen zet- 
ten, waar by men den zelven lange kennen:kan , zo fnydenxe 
de meergem. Caftanje midden-door , en drukken die belft op 
bet lichaam of de arm vam de gene, dieze-teekenen willen; 
want zulks veroorzaakt eenen onuitwiffelyke plek, die ftráks, 
als ofte gebrant was „root wert, opfwelt én ten-derden 
ran, Ý egint te fwecren, blyvende bet lidteiken, wel-eenjaar 
nk kenbaar , of , gelyk xy gelooven, zo lange, tot:dat de 
vrugt van dien boom, waar mede bet voorn.:brantmerk.ge- 
zet is, weder ryp wort en afvalt: en met bet zelfde bran- 
dende zap ber gen earder p of deln- 
diaanfcbe Curap „op dat. dezelve exulcereeren y. flerven, en 
niet verder voortloopen zouder van de regte takken: dezes 
ng booms maaken zy ook tuin-[Laaken , die ligt. wederom uit- 
Jcbieten , en baar , tot bet bereiden van-wvoorfchreve Ulang 
Ulang, jong loof verfchaffen: Ik:beb op Goram pylen ge- 
zien, die met dit zap aan de fpitzen beibreeken en aldaar 
ook [wart waren ,’t welk de gene , die daar: méde gewont of 
ge/chooten werden „groote pyn en brant veroorzaakt, mids- 
gaders een fnoode exulceratie maakt „en van eenlangzaame 
genere. ; 
De Bandänezen kappen deze boomen ook wel om, en ge- 
bruikenze onder ander ‘bout in bunne ovens tot bet 
van kalk, op. dat dezelve baar , tot bet eeten van Siri-pi- 
nang y niet ontfioolen zoude worden avant, de gene 5 
Pinang eeten met zodanigen kalk toegemaakt , die vallen de 
tanden uit , en dat door de /cherpigheit der affcbe, die van 
bet bout dezes booms voortkomt , en zig dan in bet branden 
onder de kalk vermengt. Het drooge bout wert ook wel tot ` 
Gegner Ze pfe IUE e tág 
‘root em wits dog bet eerfte bet Ger 
delykfte, wame daar vellen ba dion verge- 
„eenige vrugten van by doende „en bet regen- 
water, van deze bladeren-afdruipende , cr snae, t 
wanneer bet 'ymandt:aan’t lichaam raakt , de buit daar von 
op/welt „en als verbrant wert; ja ige menfcben bebben 
met dezen boom zulken antipatie „datze bier en daaraan bun 
Iyf.opfwellen, wanneerze | maar aanraaken of daar 
onder flaan , en daar bebben de Baleyers , als mede de Bima- 
nezen , wel de meefte moot van; werdende dezen boom Daun 
Sacko genaamt , om dat men zyne-blaaden gebruikt tot bet 
Ge van Geep , zynde een zoort van vis, die de Maleyers 
Sacko noemen; en tot dien eynde wort de visboek aan dit 
groote bladt gebonden , om, met de wint been en weder op 
betindater dryvende pde vis daar door aan te dokken; ` 
- Ta 
es 7 As d. RÀ WA 
