182 
cis & aquofi cum levi aufteritate, exterior autem ru- 
‘bra caro , que dulcis quoque eft faporis , pruritum 
in ore excitat, unde inutilis habetur, que cruda co- 
medatur: Utriusque arboris cortex eft albus ac len- 
‘tus, qui in tenuia findi ac duci poteft fila, ita ut ex 
eo lina confici poffint , fubfequentis autem filveftris 
{peciei cortex hoc ad opus aptior eft: Lignum eft 
album, folidum , tenuibusque conftans fibris, in vetu- 
ftioribus arboribus circa cor nigricans: Rami fepius 
amputantur , uti apud nos Salices , ut de novo in ufum 
culinarium alii progerminent , quod "n preftant, 
nodi enim feu poft amputationem relicta capita fin- 
gula quâtuor quinqueve furculos emittunt , qui pri- 
mum nodofi, incurvi, & tanquam gleba convoluti & 
intricati funt, ita ut e longinquo nidum avium refe- 
rant, dein autem in longos excrefcunt ramos. 
‘In Ternata domeftice arbores folia gerunt multo 
majora, glabriora , ac flaccidiora , quam hic in Amboi- 
na, fructus ibi quoque funt majores, ac magnitudi- 
nis circiter fructuum Sagueri-arboris: Ambe Gne- 
monis fpecies , mas nempe & femina hic in hortis 
circa ædes plantantur & coluntur , earum propaga- 
tio per nucleos feu officula fit , que facillime pro- 
erminant, quamvis arbor poftea fatis lente crefcat: 
Sub finem PRI elu a menfium flores incipit pro- 
ferre, fructusque plurimum per totum producit an- 
num, faltem ille, que in hortis coluntur , harum enim 
fructus , quum adeo arête juncti & compreffi fint , non 
fimul maturefcunt , fed tres quatuorve fimul uno in 
petiolo, ac fic porro reliqui. 
- Nomen. Latine Gnemon Domeflica : Malaice , Baleyice - 
& Bandanice Meninjo& Maninjo: In Ternata & adjacen- 
tibus infulis Gnemon vocatur & Gnemo : Amboinice 
Utta Soä:Macaflarice Culang ‚feu proprie Culang Ban- 
tam: Javani autem arborem dicunt Soo, & fructum 
Medinjo. Tek 
. Locus. Hec arbor vulgaris eft in omnibus Moluc- 
cis infulis, uti & in Amboina, Banda „Cerama , &apud 
Papoewenfes: in minore vero copia occurrit in Boe- 
tona , Celebe, Baleya , & Java: Atque femina feu fru- 
gifera in Java & Baleya vulgatiffima eft, fed mas ibi 
non ita eft notus. 
- Ufus. Quamvis harum arborum 
dulcem plerumque habeant faporem , cruda tamen 
comedi nequeunt, quum oris pruritum excitent , ita 
ut coquenda fint: Tenera ac panos folia cum Ca- 
lap i lade cotta, gratum præbent quotidianum olus 
Amboinenfibus , quodque ipfis magni zftimatur , ab 
Europzis vero ob fatuum ac dulcem faporem non 
magni penditur , folia hzc quoque cum Cadjang & 
ifcibus coquuntur, ac, uti di&um eft, ab Amboinen- 
fibus pre omnibus aliisSayors preferuntur , ex noftre 
autem nationis judicio optimi habentur juli. arboris 
maris , qui dicto co&i modo ex verticillis decidunt, 
referuntque haud male viridem Catjang , ac faporem ha- 
bent quodammodo viridium piforum, fed multo funt 
ficciores, ac cito hifce ftomachus repletur , ac fatiatur. 
Feminz fructus , antequam rubent , aqua ebulliuntur , 
quz abjicitur,eorumque caro exterior editur cum Calap- 
"pi nucleo feu medulla, interioraque officula cum ftriato 
eorum cortice exficcationi exponuntur ; fique hzc 
edi velimus, fartagine torrentur , donec exterior de- 
hifcat cortex, internaque hec. officula inftar tofta- 
rum glandium eduntur, noftrates hzc recentia fri- 
cant inftar tenerarum fabarum, duriora vero fun: ac 
ficciora.; lentus: crafforum ramorum cortex , primo 
arum contufus, uti dictum eft, finditur in tenuia fi- 
amenta , ex quibus Amboinenfes aliique omnia filo- 
rum craffiorum genera formant; quibus utuntur ad 
magna retia, eorumque funes, fe Var ut? in tam 
tenuia duci poteft fila, ac fubfequentis filveftris. fpe- 
ciei cortex „unde plurimum ad retium funes illa ad- 
hibentur. - 
Amboinenfium proverbium eft, in aqua nil melius 
preftanciusve effe pifce Tsjecallan, que Tbynni me- 
dia fpecies eft, in filvis vero Gnemone arbore : Tanti 
faciunt hujus arboris cocta ac praeparata folia fru- 
€tusque : In vetuftioribus arboribus obfervantur fpe 
furculi jrregulares, digitum craffi, qui inftar ferpen- 
H : tls 
HERBARII AMBOINENSIS 
folia fru&usque - 
- droogen gelegt , en als menze 
Liber I. Caput LXI. 
Jubftantie als een Hazelnoot ; maar de oude en drooge wer- 
den zo bart , dat menze qualyk aan {tukken kan:byten , van 
Jmaak wateragtig zoet , met een kleine wrangigbeit , dog bet 
buitenfte roode vleefch, dat mede zoet van fmaak is j ver- 
oorzaakt eenig jeuken in de mont, en wert daarom onbe- 
quaam geagt om raauw te eeten : de baft van deze beide boom- 
geflagten is wit , midsgaders zeer taay, en laat zig mede 
tot dunne draaden fplyten, zo dat men ovk eenig gaaren 
daar van maaken kan, dog nog bequamer van ’t volgende 
wilde geflagt. Het bout is wit, digt, en fyndradig, aan 
de oude boomen , omtrent bet bert , zwartagtig , of donker- 
bruin: de takken werden dikwils afgekapt ; gelyk by ons 
de Willige, op datae gefladig , en tot dagelyks keuken-ge- 
bruik, nieuw loof zouden voortbrengen: gelykze dan ook 
doen, want de fiompen of koppen, die na `t afkappen der 
takken aan den boom blyven ftaan , /chieten yder weder vier 
a vyf jonge ryskens uit: zynde in "t. eerfte ook wat knob- 
belagtig krom, en als een Ce in malkanderen verwert, 
zo dat bet van verre wel vogel-neften komen te gelyken, 
dan daar na {chietenze lange ryskens uit. 
. In Ternaten bebben de tamme boomen veel grooter gladder, 
en weeker bladeren als bier in Amboina „ook zynde vrugten 
aldaar vry wat kloeker , en ongeveer zo dik als die van de 
Sagueer-boomen. Deze beide zoorten van Gnemon-boomen , 
te weten manneken en wyfken „werden albier in de thuinen 
omtrent de buizen gebavent of gecultiveert „en baare voort» 
planting gefchiet met de korrels , die zeer ligt opkomen : boe- 
wel de boom daar na inzyn groeyenal vry wat langzaam is : 
In't eynde van de reegen-moeffon begint by te bloeyen , en de 
vrugten heeft men meeft bet gebeele jaar door , immers aan 
de gene, die in de boven of thuinen worden geplant; want 
dezelve vrugten , om datze zeer gedrongen op malkander 
Jlaan , en werden niet te gelyk ryp , maar drie en vier tef- 
fens aan eenen feel, en de andere x0.al vervolgens. 
. Naam. In ’t Latyn Gnemon Domeftica : op Maleyts, 
Baleys „en Bandaas Meninjo , en Maninjo: in Ternaten , 
ende de omleggende. Eylanden , Gnemon en Gnemo: op 
Amboins Utta Soa, op Macaffers Culang , of eygentlyk 
Cylang Bantam: dog de Favanen noemen den boom Soo, 
en de vrugt Medinjo. wir San. apre 
Plaats.- Deze boom is gemeen in alle Eylanden van de 
‚Moluccos , midsgaders in Amboina, Banda, op Ceram, en 
by de Papoewas : maar in mindere quantiteyt beeft men bem 
op Boeton, Celebes, Baley, en Fava: zynde het. en of ` 
vrugtdragende , op Fava, en Baley wel bet gemeenfte , dog 
bet manneken aldaar zo wel niet bekent. | 
Gebruik, Hoewel de bladeren en vrugten van deze boo- 
men doorgaans zoet van fmaak zyn , zo en kan men evenwel 
raauw daar van,niets nuttigen , om datze eenig jeuken in | 
de mont veroorzaaken , zulks alles moet gekookt wezen. De 
Jonge malffe bladeren, met Calappus-melk gekookt, geven 
wel een [makelyk dagelyks moes , voor de Amboineezen , en 
"t welk by baar zeer boog geprezen wort, maar by de Eu- 
ropianen wert bet om zyn malzoete fmaak niet veel geagt : 
ook werden die bladeren gekookt by Catjang en vis , en, als 
‘gezegt , door de Amboinezen boven alle andere.Sayors , in 
agting en waarde gebouden , maar na `t oordeel van onze 
natie zyn van deze boomen wel het befte de bloemen of kat- 
tekens-van bet manneken , dewelke op voorfchreve manier 
ekookt zynde , by de werveltjes van malkander vallen, ge- 
ykende als dan wel na groene Catjang , en fmaaken ook 
eenigzints als groene-erwten, dog vallen vry wat drooger, 
en verzadigen ook zeer- baaft. De vrugten van bet wyfken, 
eerze nog geheel root zyn , kookt men mede in water, /myt 
bet zelve weg, en eet bet buiten[le vlees met Calappus-pit , 
de binnen[le korrels met baar geftreepte [cbaal werden te 
nuttigen wil, een weinig in 
een pan gerouft „ tot dat de buitenjte [cbaal open berft., en 
dan kan de binnenfte korrel , gelyk als gebraaden eykelen , 
gegeten worden ; ook nemen d’onze.de verfche korrels, en Bo. 
ven die als room/che boontjes, dog zy vallen vry wat bar- 
der en:drooger. Den taayen baft van de dikfte takken , eer ft 
Det gelo tg Pas als gezegt 2g eten tot dunne 
dri > daar de Amboineezen.en re alderbande grof 
gaaren van weten te maaken , en bet zelve te gebruiken tot 
roote netten en vifch-lynen, maar bet laat zig nooit zo WS 
innen als dat van de navolgende wilde baft, en wert dier- 
ook wel meeft tot vifcb-lynen gebruikt. . ™ 
De Amboineezen hebben bet onder baar tot een. gemeen 
Spreekaxoort gemaakt , dat "er in’t water niet beter nog voor- 
treffelyker : ís dan den vijch Tsjecallan (een middelzoorte 
van Thynnus) en in de bo[Jcben den Gnemon:, zo veel 
boudenze van die gekookte of pecias gena paa, en; 
aan de oude boomen ziet men, zomtyts ook eenige ryskens > 
