I. Bock. LXIlI..Hoofaßf. 
rentia, & fere glauca , flaccida; glabra éz zqualia, 
non tamen fplendentia, : ; 
Foliorum pinne hifce adeo copiofe ornantur & 
AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 
185 
teer , jeugdig ; boog-groen y of wat na den fpaans groenen 
trekkende , flap , en glat of effen, dog niet glimmende, 
Deryskens zyn met deze bladeren zo dik beladen of bezet, 
onuftz funt, ut per hee deorfum premantur feu de- datze daar door wat neerwaarts bangen, en evenwel geeft 
pendeant, nihilominus tamen hec arbor pauciffimam den boom zeer weinig fchaduwe , om dat de ryskens niet bo- 
prebet umbram , quum foliorum pinne & rachides vix ven een arm lank, en de blaatjes zo klein zyn: dezen boom 
brachium fint longe, foliaque adeo minuta: Arbor beeft ook door zjn regt opgaande takken een bezonder fat- 
hec per ramos fuos erectos peculiarem habet for- zoen; en is daar door van verre van alle andere boomen 
mam, quo facile e longinquo ab omnibus aliis dig- wel te onderfcheitlen: men verdeelt bem in twee zoorten; 
nofcitur arboribus: In binas dividitur fpecies , in ma- mamentlyk manntken en wyfken, waar van. bet eerfte maar 
rem nempe & feminam , quarum prior tantum fio- alleen bloemen , en bet ander na de bloemen ook vrugten 
res, pofterior autem poft fuos flores fructus produ- draagt; zynde malkanderen anderzints zo gelyk , dat wyze 
cit, que ceterum fibi adeo funt fimiles , ut illas niet anders als onder eene gedaante konnen befchryven, De 
non nifi una fub fpecie ac forma: defcribere pofli- bloemen bangen in troffen; veele by malkander , wel gely- 
mus: Flores in racemis plures fimul dependent,Pa- kende na die van de papayen, dog deze hebben thien, en 
paye flores optime referentes , fed Moringe flores zulks meerder blaatjens ; waar van de vyf lang[le en final- 
decem gerunt petala, adeoque plura, quorum quin- fle witagtig en 20 verre agterwaarts overgenoogen zyn, 
que longiffima. & tenuiflima funt albicantia, & adeo datze bet fteeltje komen te bedekken, en daar binnen ftaan 
reflexa, ut petiolum ipfum tegant, in horum medio wier andere wat breedere „mede agterwaarts overgeboogen, 
quatuor alia locantur petala paulo latiora , itidem en wit-geel, dog by den. oorfpronk wat groenagtig ; bet vyf- 
reflexa, ex albo flavefcentia, ad ortum autem vire- de en onderjle of mitdelfte is wat langer, en als eén ton- 
fcentia: quintum dutem ac infimum feu medium lon- getje uitgefdrekt s draagende vyf kromme_horentjes , of 
gius eft & inftar lingule explicatum , quinque geren- draatjes „met geele nopjens daar boven op : deze bloemen nu 
tia incurva ftamina cum antheris luteis: Flores maris vallen van bet mannetje t'eenemaal af , zonder eenige vrug- 
omnes pereunt, nec fructus relinquunt, femine au. ten te geven , maar die van bet wyfjen werden gevolgt van 
tem flores excrefcunt in ingentem filiquam, duode- groote bouwen , ongeveer twaalf , en ook wel agtien duimen 
cim immo octodecim pollices longam, trigono-ro- ank, en ruim een vinger dik; wat driekantig-rondt „in de 
tundam, per longitudinem ftriatam feu fulcatam,te- lengte gefireept of gevorent zen met flauwe of donkere bult- 
nuiffimis prominentiis diftinftam, externe ex fufco jes onderfcheiden, van buiten groen met wat geaauw Ver- 
viridem; dein cineream, cujus fubftantia interna eft mengt$en ten laatflen wordenze meeft afchgrauw ; van bin- 
alba, herbacea, queque in tres dividi feu aperiri po- nen zynze vervult met een witte kruidagtige fubftantie , en 
teft partes, quum- tot viridibus pelliculis fit diftinéta. konnen in üryen verdeelt of geopent werden ‚als zynde door 
In hac autem fubftantia herbacea ac medullofa ofi- 20 veel groene, vellen onderfcheiden: en in dit kruidagtige 
cula continentur inftar Majorum Piforum, vel Lupini merg leggen de korrels , als groote erwten; de Lupynenwel 
femina haud male referentia, quum. non fint rotun- wat gelykende niet rondt , maar by na drykantig , en ban: 
da, fed fere trigona,tribusque membranulis, pellicu- gende met drie velletjes aan de voornoemde febeytsvellen s. 
lis dictis, filiquam diftinguentibus adnectuntur ; que dewelke men ook. niet daar. van kan af/cheiden. 
ab iis feparari nequeunt. ; ach, feine s b ba ZE er : 
Feminz feu frugifere pinnz quoad vifum funt ma- _: Zijnde de.ryskens dan de gens f vrılgi-dragende boo- 
gis fufce quam maris, ceterum mullo. diftinguuntur men in taanzien wat bruinder a sedan eg zen 
'Charattere, wiens Ka DAY PEN Phe malu wm Lu[fcben die beide boomen geen.onder/cbeit 
t g4 te Sate Eer Tí ECK ý emerken e Lei té Ié TA CECR " 
In ómnibus fuis. partibus peculiarem habent fapo- … Zy bebben aan of in yder van- bun deelen een byzondere 
rem feu qualitatem , folia enim cruda maíticata in- finaak of eygen/cbap ; want de bladerens raauw geknousot 
ftar Sinapios fapiunt, cum parva amaritie, cortex au- zynde; fmaaken als moflaart , en. bebben een kleine bitter- 
tem Raparum vel Raphanı minoris faporem gerit; beit, de /chor{Je als raapen of radys; bet merg van devrug- 
Frué&uum vero medulla ; in filiqua diéta contenta, cotta ten of "t vlee/ch, dat men van binnen in de voorn. bouwen 
eft fatue dulcis, acerrima autem, vehementiflima, ac «int, gekookt zynde,is wat laf-zoet y maar de fuherpfte, krag- 
fervidiffima vis in. radicum cortice detegitur ; que Leite en heetlte Jmaak en reuk openbaart zig in de Zei 
adeo fimiliseft-Raphano rufticano feu majori, ut nec dude wortelengals dewelke zo naturelmet die van de Miere- 
per nafum „ac-vix-per os ab illo diftingui poffit: Flo- dik over cen komen , datze van de neuze niet y en. van den 
res vefpertino tempore gratum, fed debilem prebent mont maar als ter naauwer noot konnen ander/cheiden wor- 
odorem, fere inftar Papaye florum; ' | den: de bloemen; by avont-flonden, bebben ook een lieffely- 
y AKAA jo , ken; dog wat flappen reuk s byna gelyk die van de Papayen. 
Hee “utem arbor nature ita eft vegetative ; ut -En deze boom i$ van xo een groeyzamen aart, dat bet 
minimus etiam ramulus terre Commiflus radices agat, minjte ta&jen , in de aarde gefloxen zynde, wortels vat en 
& progerminet ; hocqué plerumque propagatur modo: op/chiet, en up deze manier wort by ook doorgaans voort- 
Arbores:enim ex officulis propuilulantes, quod raro geplant: want de boomen , die van de korrels opgroeyen (`t 
fit, paucos tantum gerunt ramos, foliaque etiam non welk zelden gebeurt) krygen maar weinige takken s en de 
ita grate fapiunt, nec ad cibum olusve tam apta funt, bladeren zyn ook tot, moeskruit en andere fpyze zo [maake- 
huicque fini arbor hzc tantum in, areis eirea edesplan- lyk niet ;en daarom wert dezen boom in denegoryen, rondom de 
tatur ex ramis amputatis , qui-etiam loco poftium ufur-" buizen en muuren „alleen voortgeplant vande afgekapte tak- 
pantur , atque inferviunt. Arboris cortex fuccofus ad- ken „dewelke dan mede in de plaats van ftylen komen te die- 
modum eft & lentus , qui facile decorticatur inftar nen: De feborffe is zeer zappig en taay , zig ligt laatende 
Salicum, rami adeo funt fragiles & infirmi, ut iis in- affchillen ; gelyk die van de willigen, de takken zyn zo bros 
fiftere nullus poffit. Lignum eft album, leve ; ac en onfterk, dat men daar niet op flaan en kan: bet bout is 
fpongiofum + Rami & arbores confra&z, fi pluviofis wit, ligt, onvaft, en van binnen met cen voos bert : de af- 
menfibus terram modo tangant, regerminant , ficcis gebrookene boomen of takken , xo ze in de reegen-maanden de 
autem temporibus facile exaréicunt & pereunt ,.at- aarde maar komen te raaken, fchieten wederom op; dog by 
que hec arbor facile & lete. crefcit. in folo fabulofo draoge tyden gaanze zeer ligt uit: en waft dezen boom gaarne 
"& arenofo , in locis apricis planisque, qui-folisbene in een mulle En zandige gront, midsgaders op vlakke en 
unt expofiti, fed non amat filvas, ita ut extra ho- opene plaatzen , die wel ter zonne flaan , maar in geen boj- 
minum territorium atque des raro occurrat: Sili- /eben; zodat men bem buiten de wooningen van menfchen 
que deciduz, earumque officula in terram prolapía niet veel en vint. De afgevallene bouwen en korrels swan- 
furculos őz arbuículas emittunt , fed plurimum plu- neerze op de aarde leggen en rotten ‚brengen ook jonge 
Y ; boompjens voorts dog wel meeft in de regen-maanden. 
viofis menfibus. — : : $i Br 
Nomen. Latine Morunga, quo nomine Portugallice, ^ Naam. Jn ’t Latyn Morunga, gelyk by ook zodanig in 
san Op Batavia genaamt wort , zynde afkom ig 
atque Batavie denominatur, quod derivatur, atque % Portuge j rt, / 
originem habet a Malabarico Moringa feu Moringt, & van ’t Malabaarjche Moringa „of Moringi , ez , ze Pirar 
arbor hec in infulis Maldivenfibus zeid, wert dezen boom in de Eilanden Maldivis Morangue 
uti Pirardus dicit; ibu vis 
vocatur Morangue Gafts ,- ejusque folia- Lacremoringi. Gafts genaemt en de bladeren Lacremoringi: de Ma- 
„Javanen, Baliers, en alle inwoonders dezer Ei- 
Malaicenfes, Javani, Baleyenfes, omnesque harum Jeyers 
Weer We cam Å ellor vocant, noftrates vero DE e noemen bem Kellor, onze Nederlanders Sajor- 
Sajor Boom. 8 Ternatenfes Kelo & Ugekelo: A Chrift. boom, en de Ternatanen Kelo, en Ugekelo. By Chri- 
Tom. lo^ € ES MONA a ‘Aa ftoph. 
» 
€ . 
asch Ze EE, 
