EEE ` € — — 
Ss MC aa eee 
1. Boek. LXV. Hoofdft. 
arbor, que fupra Cap. 64. nomine Turia defcripta eft, & in 
notis ad Hort. Malab. Colutea filiquofa Malabarenfis dicitur , 
ita ut, que in Thef. nofir. Zeyl. pag. 93. conjundtz funt plan- 
te, feparate fint fpecies, ad quas reliqua fynonyma ibi me- 
morata facile etiam revocantur atque reducuntur. 
ten, dewelke in de Thef. Zeyl. 
AMBOINSCHE KRUYDBOER ` igi 
27. befchreven Jlaat , is dezelve , welke boven Capitt. 64. -onder de 
naam van Ti uria befcbreven «vert , en in de aantekeningen aldaar 
Malabaarfche peuldragende Colutea genaamt wert, zo dat die plan- 
t pag. 93. zamen revoegt gyn 
ik voor byzondere zoorten boude ‚tot dewelke de eth Urat 
aldaar opgetelt ligt gebragt werden. D 
CAP. SEXAGESIMUM QUINTUM. 
Olus album: Sajor Putj. ` 
Uamvis hec arbor nullos edules gerät frudtus; 
Q in hoc tamen libro primo locanda eft, quum 
ejus folia cibo inferviant, atque optimum pre- 
beant olus, cujus fapor quam maxime convenit cum: 
Brafica , unde & hec arbor circa edes & in locis 
inhabitatis colitur atque plantatur: Duplex eft, do- 
meftica nempe ac filveftris, cujus primam fpeciem 
hoc in capite , alteram in fubfequente defcribemus. 
Domeftica itaque in excelfam excrefcit arborents- 
raro autem re&o atque rotundo trunco; fed plerum- 
que incurvo atque angulofo , in adulte mali erigitur 
altitudinem , quamvis viderim, que craffitiem mag- 
nitudinemque habebant Nues Juglandis , obducün- 
tur autem albicante ac glabro cortice , fed earum 
coma non ample extenditur: Rami incurvi admodum 
funt, pingues , ac fragiles, paucosque gerunt par- 
vos, breves, atque arcuatos ramulos , quibus Lach 
infident ; quorum inferiora ultra pedem ting longa, 
fex screen digitos lata, glabra, & flaccida , pau: 
cis obliquis & arcuatis coftis contexta, quorum ve- 
tuftiora pallide. virent inftar“ Ladtuez „juniora vero „ 
quae plurima etiam funt, pallide flavefcunt, bina fibi. 
ipvicem funt oppofita, quatuórque fimul crüciata, fax 
poris Braffice , cum quadam dulcedine fub finem mix: 
ti, quz ob flacciditatem pletumque firiüofa atque ru- 
gofa funt: Flores fru&tusque nunquam in hati 
obfervati: fuere , qudnivis', uti didüm fuit occur- 
rant , qux vix ulnis. oci 5 altitudinenique: 
habent maxima: NucisJuglandis ‚in quibus tamen nun- 
quam fruêtus;-vel- quod ejus loco: cenferi. poteft, . 
confpeêtus fuit, hecque fola atque unica eft arbor 
hoc in Herbario; gite*nunquam’ ullos produxit fru- 
Cus. mp cortex eft fuccofus ac fragilis , rämique 
intus fungofam continent medullam, ac truncus fe « 
pe interne totus eft concavus , & quafi cariofus, five 
pluvia, five infectis, plerumque vero hoc fit, quum 
arbores pafim propagentur magnis ox ramis ‚qui fu- 
prema parte diu denudati pér pluvias excavantur , at- 
ue putrefcunt ; unde, fi hi rami terre committantur, 
uperior eorum pars obtegenda , atque a pluvia arcen- 
da eft, donec cortice obducatur , vel concreta fuerit. 
Hujus arboris propagatio hic in Amboina magnam ha- 
bet difficultatem, fi enim incurvi fumantur rami, diu: 
languent, fin vero recti, facile: pluvia éxcavantur at- 
„que putrefeunt, prafertim-quum pluvialibus menfibus: 
plantandi fint: folum amant nigrum ae fabulofum „ 
non procul.a mari fitum; in argillofa vero ac folida 
terra; neque in montibus lete progerminant. 
Nomen: Latine Olus album: Malaice Sayor Putj: Bel: 
fice Sayor-boom : sr wa majori jure , quam quod Kellor 
eu Moringe hoc tribuatur nomen: ‘Ternatice Hate- 
Bula, h. e. Caju Bulan: Amboinice Ay Putj, féd no- 
mine nimis generali. In Banda vocatur Talla: in Ba- 
leya Sel & Sirea: in Bima Sabe. et a 
. Locus. Arbor hzc plurimum tiota eft in Moluceisy - 
unde a quibusdam Braffica Molüccenfis vocatur: In 
Celebes ora boreali quoque invenitur, in inciar 
nempe Manado, hie vero in Amboina raro occurrit, 
quum magna diligentia fit colenda, unde vix in toto 
pago unica confpicitur arbor: Noftra quoque natio 
anc pluris faciunt quam incole, immo in tota Ley- 
timora, in limite nempe Orientali, neque in monti- 
bus unica reperitur arbor; in Baleya vero, ac Bima 
diligentius colitur & propagatur, ` 
us. Juniora, flava, ac tenera hujus arboris folia 
apta funt, atque inferviunt oleri Sayor dicto, fed cum 
jure. carnium- coquenda funt, cum Calappi enim lym- 
pha non ita bene fapiunt , noftraque natio melius illa 
preparare novit, quum coquendi artem EE cal- 
vieren een kritis ‚van 
LXV. HOOFDSTUK 
Witte Moes- of Sajor-Boom. 
Oewel van dezen boom geen eetbare orugten voortke- 
` A men, xo moet by al evenwel in dit eerfte boek plaats 
Vinden, en mede geftelt werden , om dat zyne bla: 
deren dienftig zyn tot fpyze, en een excellent moeskruit 
geven ;”t welk in fmaak al vry wat overeenkomft beeft 
met de kool ; en waarom den zelven ook omtrent de buizen 
of bewoonde plaatzen wert gebavent en gecultiveert ; by is 
tweederleye , namentlyk tamme en wilde, waar van wy de- 
eerfte zoort in dit, en de andere irt bet naaftvolgende Capit- 
tel zullen befchryven. = ei. 
De tamme dan groeyt op tot een kloeken boom; dog zel- 
den met een regte en ronde flam , maar doorgaans met bog- 
ten en bulten ,tot de lengte van een volwaffen appel-boom, 
hoewel ik’er gezien bebbe van dikte en hoogte als een nootes 
boom , xy zyn bekleet met een witagtige effene fcbor[fe , en 
baar kruin breidt zig niet verre uit. De takken zm zeer 
krom, vet y en bros y bebbende weinige korte en kromme rys- 
kens , en daar aan flaan of bangen de bladeren kort agter 
malkander , want de agterfle zyn wel een viet en meer lank; 
zes en zeven Vingers breet, glat, ep. flap, met weinige febuin- 
ze en bogtige ribben doorreegen , de oude) van coleur ligt 
groen als Latusge , de jonge „ xynde‘ook wel de-meefte , ligt- 
geel; xy ftaán twee tegen malkander y en maaken met bun’ 
y dirette , en ini" t'laatfLe met’ 
eenige zoetigbeit vermengt , en wegens baare flappigbeit zo 
gn dien bogtig en: gerimpelt = vrügten‘nog bloemen 
beeft men! novit-aan dezer boom gezien boewel-men” er „als 
gezegt; oint die qualyk’te: omvademen zyn , en zo boog „als 
de boog fiè nidote-boomen',-dog‘daar men evenwel nooit vrugt 
of vrugts gelyken aan vernomen beeft; en dit zal ook ween 
den oH fi boom in dit Kruid-boek , die noit eenige vrug- 
ten voortbrengt. De fcbor[Je is zappig en bros , en de takken 
hebben van binnen een wit voos merg , dog de [lam is van 
binnen dikmaals gebeel bob, en als uitgemolzemt „ 't zy dan 
door den reegen , of door bet ongedierte „ en "t welk meeft 
daar. van- daan komt, om dat mew deze boomen doorgaans 
voortplant van groote takken „ dewelke dan aan ’t-bovenfte 
eynde een langen tyt bloot [laande , door den reegen inwa- 
teren, en 20 verrotten ; zulks , wânneêr men deze vakken in 
de aarde wil zetten, zo moet men bet bovenfte eynde voor. 
den. reegen. bedekken en bekleden „ tot dat by aldaar een 
(bere beeft bekomen, of van zelve is toegegroeyt : men 
beeft omtrent. de voortplanting van deze boomen albier in 
Amboina al or wat. moeyte ; want neemt men kromme 
takken „zo ftaan dezelve langen tyt „en-quynens en neemt 
men regte zo waterenze ligt in, en nog te eer om dat bet 
in de reegen-maanden gefchieden moet; zy waffen gaarne 
in éen zwarte zandige gront , en dan ook niet verrevan de ` 
Zee; dog in een g^ e kley-gront j en op de bergen willenze 
niet wel voortkomen. — — 
> Naam. Jn ’t Latyn Olus album: in ’t Maleyts Sayor 
Putj« int Duyts Sayor-boom, en dat met beter reeden, 
dan dat men-den-Kellor-boom dien naam geeft: int Ter- 
naats Hate-Bula , dat is Caju Bulan: op Amboins Ay Putj, 
dog met een alte géneralen naam: op Bandaas Talla: op 
Baleys Sel, en Sirea: en op Bimas Sabe. _ 
Plaats. Dezen boom is wel bet meejb bekent in de Moluc- 
cos, en wert daarom ook by zommige Molucxe kool genaemt s 
men vint bem ook op Celebes noort-boek in de Provintie Ma- 
nado,:maar bier in Amboina weinig , werdende met groote 
naax[Ligbeit onderbouden, en gecultiveert, en evenwel ziet 
men in een gebeele negory qualyk eenen boom: onze natie 
maaken daar ook meer werk van als de Inlanders , ja op ge- 
beel. Leytimor , te weten in de negoryen aan de Ooft-zyde , 
en in "t gebergte wort niet eenen boom gevonden ` maar op 
Baley , en Bima wort by mede gebavent en gecultiveert. 
Gebruik. De jonge, geele, en mal(fe bladeren van dezen 
boom zyn bequaam tot Sayor, dog zy willen wel by vlees 
gekookt wezen : want met Calappus-melk en beeft bet zo geen 
aart: en die van onze natie weten beter dan de Inlanders 
daar mede om té gaan, als in de konft van kooken meer er- 
varen 
