d. Boek. LXVI. Hoofdft. 
CAPUT SEXAGESIMUM SEXTUM. 
Olus album infulare. Sajor Puti Pulo. 
parvis fabulofisque infulis, atque multo frequen- 
tior occurrit, quam precedens domeftica, eft- 
que longe aitior arbor, variis fefe erigens truncis , qui 
paulo fupra radicem conjunguntur , ubi arbor hac 
tante eft craflitiei, ut duo homines ulnis complecti 
eam vix poffint; ejus cortex quoque albicat, fragilis 
eft & mollis; lignum quoque eft album, molle, fuc- 
cofum, & fragile: Folia funt inftar domefticz, fed 
paulo longiora & acutiora , nunquam tamen adeo flava 
funt, fed femper virent. Ex brevibus racemis plures 
fimul jun&z & acuminate dependent bacce , femi-ma- 
turos referentes Caryophyllorum fructus, quorum ca- 
pitula dividuntur in quinque apices, & pentagona ap- 
parent, quz aperiuntur in parvos flofculos albos at- 
que reflexos, otto decemve craffiusculis ftaminibus 
gaudentes, quibus fuccrefcunt fructus haud diflimi- 
les minimis Canarii fructibus, quorum arbor Caza- 
rium minimum vocatur, fed funt acutiores ac mol- 
liores, gen protuberantibus venulis atque e- 
levatis quafi coftis diftincti, & hirfuti. | 
Truncus plerumque in inferiore ejus parte quafdam 
habet foveolas inftar crateris vel lebetis formatas., in 
quibus pluvia quoque ftagnat, ex qua animalia & ho- 
mines fitim fedare poffunt , femper enim frigida & 
lympida fatis eft, fi modo non moveatur fundus, vel 
fi he fovez antea depuratz fuerint, uti illi obfervant, 
qui aliquod per tempus in talibus parvis infulis, in 
quibus nulla alia potabilis ad manus eft aqua, de- 
gunt. Immo tante fepe occurrunt naturales fovez 
IE cavitates, que plures amphoras aqua repletas 
exhibere & continere poffunt, heque fovee menfibus 
ficcis .hac' aqua etiam repleta: funt. Ad 
Nomen. Latine Olus album infulare. Malaice Sajor- 
patj Pulo. Amboinice Ay-putj , uti præcedens dome- 
ica. e - 
. Locus. In parvis defertisque tantum crefcit infulis, 
quales in Amboina funt Wuffa-Ca/fa , & Pulo- Anan 5 Am- 
be dice infule columbine, Pulo-Swangi in Banda: 
Aula, Pinjo , vulgo LufJapinjo dicta, bine quafi cohor- 
tes humilium ac fabulofarum infularum, que fite 
funt ad Zephyream Amboinz partem: NufJa-Lembu, 
feu Salembo ante Bornei latus Perron: Gunungapi 
ante Bimam &c. Hec tamen arbor quoque in qui- 
bufdam reperitur montibus (fi modo una eademque 
fit fpecies) & ut puto in Leytimore montibus, in 
fpecie autem hac montofa, quantum novi, nulli ob- 
fervatitür fru&us, unde a domeftica non differt, ni- 
fi viridi foliorum colore. 
| S alba Sajor-arbor nufquam crefcit, nifi in 
- Ufus. Hujus folia non, vel raro adhibentur ad ci- 
borum przparationem; funt enim amariora domefti- 
ce folis, licet quidam juniora folia , femel bisve 
aqua ebullita ad Sayor feu Olus adhibent, montofz 
vero fpeciei nullius funt ufus, licet quidam pro cer- 
to affirment, domefticam ex hac filveftri per multi- 
plicem transplantationem propagatam fuiffe, quod mihi 
verofimile etiam videtur: In Moluccis enim ac pre- 
AMBOINSCHE KRUYD'BOEK. 
193 
LXVL HOOFDSTUK. 
De Witte Moes- Boom der loud: 
En wilden witten Sajor-boom wafcht nergens an- 
ders , dan op kleine zandige Eilandjens , enmenvint- 
ze veel meer dan de voorgaande Tamme; ook wort 
by een veel grooter boom , doorgaans met ver/cheide ftammen, 
dewelke bun t’zamenvoegen een weinig boven de wortel, al. 
waar ook dezen boom zo dik is , dat bem twee mannen kwa- . 
lyk konnen omvademen: De fcborffe is mede wit , bros, en 
week; bet bout infgelyks wit, week, zappig „en ook bros: 
De bladeren zyn als die van de tamme, dog wat langer en 
Jpitfer , ook nooit zo geel, maar blyven gebeel groen: Aan 
bunne korte troffen bangen digt by malkander veele Jpitfe 
befiën, gelykende wel na balf-rype Garyopbel-nagelen „ en 
welkers hoofden verdeelt zjn in vyf boeken , of fpitfen , dra- 
gende kleine, witte, en omgebogene bloempjes , met agt à 
tien dikke draatjes , en daar op volgen devrugten , niet on- 
gelyk de alderkleinfte Canaris, die. men Canarium mini- 
mum noemt: dog zy zyn fpitfer en zagter , voorts met rih- 
bekens , en uitflekende aderkens ‚mitsgaders ruig. : 
De ftam heeft gemeenelyk na onderen eenige kuilen , als een 
bak of ketel geformeert „daar ook bet reegenewater in ftaan 
blyft , en waar uit dieren en men/chen baren dorft konnen ver- 
Doan: want bet blyft altyd koel „en redelyk klaar , als mende 
gront maar niet en roert, of wanneer men deze bakken van 
te voren wel fchoon gemaakt beeft , gelyk de gene doen, die 
bun een tyd lang op kleine Eilandekens, daar geen ander 
drinkwater enis, willen blyven opbouden: Fa men vind 
zomtyds zulke groote bakken, of natuurlyke bolligbeden , 
daar wel een aam vol water in flaan blyft , en die ook in 
de drooge maanden daar van nog al voorzien zjn. 
Naam. /n't Latyn Oras abate daré: op Maleyts 
Sajor-putj Pulo:en Amboins Ay-putj , gelyk de voorgaan- 
dt VREE EE i 
Plaats. Hy wa/cht maar op kleine verlatene Eilandjes , 
gelyk in Amboina zyn Nuffa-Caffa en Pulo-Anan , beide 
enaamt de Duiven-eilanden: Pulo-Swangi in: Banda: 
uffa-Pinjo ; in 't gemeen Lüffapinjo genaamt , twee troe- 
n laage zandige Eilanden, gelegen bezuiden Amboina , 
uffa-Lembu, of Salembo, voor Borneos zuid-zyde ge- 
leegen; Gunungapi voor Bima &c. evenwel vind men de- 
ze boom mede op zommige bergen, (zo bet maar een en de- 
zelfde zoorte is) en zo my voorftaat, ook im "t gebergte 
van Leytimor, dog aan dit berg gila t vind men, myns 
wetens, geene vrugten, verfchillende dienvolgende van 
bet tamme niet meer, dan in de groene coleur der bla- 
deren. 
Gebruik. Deze bladeren werden niet, of zelden ge- 
bruikt tot bet toebereiden van [pyze; want zy zyn bitter: 
der dan de Tamme; boewel zommige de jonge bladeren, 
eens of tweemaal in water opgekookt zynde, nog al tot Sa- 
jor komen te gebruiken: Maar die van bet berg-geflagt zyn 
nergens toe nut; fchoon bet eenige voor vaft en zeker bou- 
den , dat de tamme van deze wilde , door meerder verplanting, 
voortgekomen zjn, en bet welk my ook al vry wat waar- 
fertim in Batsjana, uti & in Manado, quemadmodum /chynelyk voorkomt: want in de Moluccos , en inzonder- 
fupra dictum fuit, incole vallos clauftrorum formant 
ex hifce arboribus, quas in montibus excidunt & 
preparant, ubi frequentes funt, queque amputate 
arbores, feu earum rami transplantati, elegantia ac 
flava gerunt folia, a domeftica non differentia, In 
Baleya quoque hujus arboris fpecies crefcit, ipfis 
nigra Sel diéta, que parvos perit albentes flores, 
fruétcsque inftar Caryophyllorum , quam puto unam 
eandemque cum fuperiore; ejus enim folia itidem 
ad cibos non ufurpantur. 
. Tabula Septuagefima Nona 
Binas Sajor exhibet fpecies, quarum Figura Prima illam de- 
notat, quz Olus Album infulare vocatur, ubi Litt, 
"A. Ejus fruftum demonftrat. ` 
Altera Figura ramum fiftit Sajor volubilis fruibus corniculatis, 
que. Sajor Baguala incolis dicitur. 
TUE T. In 
beid op Batsjan, als mede in de Manado , als bier voor is 
gezegt „maken de Inlanders de Palliffaden barer Fortreffen 
van zodanige boomen , dezelve kappende in 't gebergte, al- 
waarze overvloedig te bekomen zyn: en welke afgebouwen 
boomen of takken, dan zo verplant zynde „fchoone en geele 
bladeren voortbrengen, van de tamme niet verfcbillende. 
Op Baley groeit mede een geflagt van deze boomen , by baar 
bet zwarte Sel genaamt, hebbende klein wit bloeizel, en 
vrugten als nageltjes , zullende mynes oordeels, een en bet 
zelfde wezen met de voorgaande: want ook zyne bladeren 
en werden niet tot fpyze gebruikt. 
De Negen. en Seventig fte Plaat v 
Vertoont twee zoorten van Sajors, waar van de eerite Figuur 
aanwy/t bet Witte Sajor der Eilanden, waar van Lett. 
A. De vrugt aanwylt. 1 | 
De Tweede F iguur vertoont een flingerende Sajor, met gehootne 
de vrugten, die Sajor Baguala by de inlanders genaamt wert. 
Bb In 
