194. HERBARII AMBOI 
In Rumphii Audtuario Utta-Pela few Sayor- 
Baguala occurrit. 
Quz eft Sajor volubilis tenuibus flagellis arborcs 
amplectens, quaque in breves laterales dividitur. ra- 
mos, qui iterum ‘in minores quafi pedunculos ex- 
crefcunt. Folia fimplicia longiusculis infident pe- 
tiolis, Paria-Laut feu Urticz foliis fimilia, fed au- 
riculata ad inferiorem eorum partem, porro ad oras 
inftar Urticz ferrata, tres pollices longa, duos au- 
tem lata, tenuia, flaccida, obliquisque coftis ab in- 
feriore parte donata, gravis odoris fere inftar Sam- 
buci, faporis vero dulcis, 
Flores ex parvis componuntur racemis, in quibus 
nil nifi parva viridia apparent capitula, qua fefe ape- 
/ riunt in quatuor acumina, inque eorum centro alte- 
rum parvum confpicitur capitulum, luteis punctis ve- 
fitum, atque ex quatuor hifce acuminibus fructus vi- 
detur excrefcere , qui rcfert ftellam quatuor radios 
emittentem , uti Anifum ftellatum Sinenfium ex fex 
compofitum eft radii. Unumquodque vero fegmen- 
tum magnitudinem habet feminis Ricini cum acumi- 
ne tenuiffimo , atque hi fru&us maturi cum crepitu 
inftar fructuum Ricini dehifcunt, per certas futuras 
divifi , feminaque profiliunt ex rotundo plana feu Len- 
tiformia oris acutis, quidam vero fructus in tria tan- 
tum dividuntur fegmenta. 
In Baguale Regione crefcit, ibique nota eft no- 
mine Utta-Pela, Utta-Tela, vel Utta- Tila : A noftra- 
tibus in hortis plantatur & Sajor- Maccou vocatur. In fil- 
vis reperitur iis in locis , qui depurantur ad hortos 
conftruendos ; Circa edes autem, uti dictum eft , plan- 
tatur, quum ejus folia gem ac delicatum praebeant 
olus cum Calappi lympha co&um. . 
Ki tta / H e 
NENSIS Liber I. Caput LXVI. 
In bet Auctuarium van Rumphius komt de Ut- 
ta-Pela , ofte de Sajor-Baguala aldus voor. 
Dit is een flingerende Sajor met dunne ftrengen, de boo- 
men oplopende, en zig verdeelende in korte zyd-takskens y 
en dezelve alweer in korte ryskens. De bladeren flaan en- 
keld op lankagtige jleelen, die van Paria. Laut, of netelen 
gelyk, dog agter met twee ooren „ aan de kanten gezaagt 
als netelen, 3 duimen lang , 2 breed, dun, flap, met zeer 
Jchuinze ribben van onderen, wat flerk van reuk, bier 
als vlier, dog zoet van fmaak, 
't Bloeizel beflaat uit kleine trosjens, daar aan ziet men 
niet dan kleine groene knopjes , fich openende in vier fpitfen, 
en in derzelver midden een ander klein knopje, met geele 
puntjes bezet , uit de wier fpitfen fcbynt de vrugt te groeyen, 
dewelke gelykt een [lerre van vier firaalen, gelyk bet Si- 
neef anys van 6 firaalen gemaakt is; Jeder deel is 20 groot 
als een korrel van Ricinus, met een fpitfe tuyt vooruit, 
in de rypheid berflenze open langs zekere naad, met een ge- 
luit als de vrugten van Ricinus , en dan fpringt "er de 
Zaad-korrel uit , xynde uit den ronden plat, of Linfefor- 
mig, met fcberpe kanten, zommige vrugten zyn ook maar 
in 3 verdeelt. 
Het groeit im "t diflri& van Baguala, en aldaar. be- 
kend met. de naam van Utta-Pela, Utta-Tela, of Utta- 
Tila. Het wert van onze Mardykers in de Hoven ge- 
plant, en genaamt, Sajor-Maccou, in `t wild, als men 
een plaats met branden fchoon-maakt tot tbuinen. `t Wert 
egter , als gezegt, by de buizen. geplant „om dat zyn blade- 
ren een lekker moeskruid geven , met Calappus-melk gekookt, 
mt 
CAPUT SEXAGES. SEPTIMUM. 
Eriophoros Javana, Capock. 
MA les vel corporis nutrimento. infervientes dici 
poffunt, in hoc tamen primo libro locari pote- 
rit, quum culturam humanam requirat , atque in re 
domeftica multum przbeat. corpori commodum atque 
uietem: Ere&o exfurgit trunco ad nucis juglandis al- 
titudinem, inferius ulnam circiter craffo, ejusque cor- 
tex eft cinereus ac SCC ceterarum arborum albi- 
cans, truncusque craflis obfidetur verrucis, in quibus 
breves ac. eraflie. apparent {pine , quz in vetuftiori- 
bus arboribus plerumque decidunt; Rami nunquam 
in altum crefcunt, vel furfum, fed femper obliqui 
vel tranfverfales, ac plerumque tres majores rami uno 
in loco circa truncum excrefcunt, trianguli formam 
prebentes, hique ita porro fupra fe invicem locantur 
usque in verticem , Bee femper brevior eft in- 
feriori, hoc autem de vulgari fpecie intelligendum 
eft, que mas vocatur, fuæque committitur nature ; 
ille vero, quarum rami fepius amputantur, ut magis 
denfam adquirant comam , pluresque gerant fructus 
(que femine dicuntur) hunc non fervant regula- 
rem ordinem, quod majores nempe earum rami trian- 
guli formam referant, ac rarum fupra fe invicem 
crefcant, irregulari autem locantur modo, uti Ban- 
denfes arbores, que fpinofiores quoque ad truncum 
obfervantur. 
Cortex ramorum , atque fuperioris trunci eft ob- 
fcure virens, glaber , fuccofus, tenax, facile autem 
decorticari poteft, inftar Salicum corticis: Folia lon- 
gis infident petiolis, feptem » oto, ac novem tam- 
quam in orbem pofita & fibi jun&a , Lupini foliis haud 
diffimilia, fed multo majora, mediaque femper funt 
maxima, fex feptemve pollices longa , fuperius duos 
lataspollices, inferius fenfim angufte definentia, fep- 
temque communiter fimul junguntur in orbem, inftar 
Gelle radiantis pofita, veltamquam palma extenfa, at- 
que binisinferioribus duo alia excrefcuntatque jungun- 
tur minora folia, ita ut uno in petiolo fepe novem con- 
fpiciantur folia, hæ autem bine excrefcentiz fucceflu 
temporis decidunt: Sunt autem glabra, flaccida,& mollia, 
fi tegantur , fuperius lete virent inftar Smaragdi, infe- 
rius 
Hz arbor nullos quoque dat fru&us, qui edu- 
| Capock-Boom. 
Exe boom draagt al mede gene vrugten, die geze 
- konnen worden. eetbaar , 2 tot ECH og 
Mt dienftig te zyn, dog by zal evenwel in dit eerfte 
boek nog plaats konnen vinden; om dat hy gebavent of ge- 
cultiveert wort, en men van bem in de buisbouding , mits 
gaders omtrent bet gemak, en de lichamelykeruft , zeer veel 
muttigbeit en dienft trekt : Hy groeit op met een regte (lam, 
tot de hoogte van een Noote-boom, onder omtrent een va- 
dem dik, zyn fcbor[fe is ligt-graauw, en, ten aanzien. van 
andere boomen, witagtig, aan den Dam met dikke. wrat- 
ten bezet , en daar op ziet men korte en barde doarnen, de- 
welke aan de oude boomen meeft afvallen: De takken waf- 
Seben nooit overeind’, of na boven toe, maar regt dwers , 
en meeft altyd drie booft-takken op eenen plaats rondom den 
Jam, makende de Figuur van een Triangel , en deze klim- 
men. zo vervolgens boven malkander op, tot aan den top 
toe, zynde de boven[le altyd korter dan de onderfte, dog 
dit moet ver[Laan worden vant gemeene [lag , die men man - 
nekens noemt „ en ongemoeit laat op/chieten; maar degene, 
daar men dikwils de takken afkapt, op datze dikker Tu 
zouden krygen , en meer vrugten draagen , (welk flag men 
wyfkens noemt) dezelve en bouden. deze precife order niet , 
namentlyk , dat bun. booft-takken in een triangel „en traps- 
gewys , boven malkander opgroeyen , maar zy Jtaan vry wat 
onordentelyk, even als de Bandaafche boomen, dewelke ook 
wat doornagtiger aan den flam zyn. ma ger 
. De feborfe aan de takken „en bet bovenfte van den ftam, 
is boog-groen, glat, zappig , zeer taay, en laat zig ligt 
affchillen „gelyk die van de willige; De. ren [baan op 
lange fteelen „zeven „agt , en negen „als in een kring by mal- 
kander ; niet ongelyk aan die van de Lupynen, dog veel groo- 
ter, en de middelfte zyn altyd de kloek[te „ zes à zeven dui- 
men lank, van vooren twee duimen breed, en na agteren 
allenkskens final toelopende , ftaande door den bank zeven by 
malkander , en in de rondte als een terre, of band, uitge- 
breid , en by de twee agter[le groeyen , aan bet voorfte der 
fteelen, nog twee andere kleindere bladeren , zo dat men "er 
aan een en dezelve fteel negen ziet , dog welke twee bygewaf- 
Jcbene mettertyd weder afvallen: Zy zyn glad, flap, en 
zagt in "t aanta[len , boven jeugdig , en boog-groen „als cen 
Smaragd , van onderen grys , als die van de willigen: 
zjn 
