198 
fub cineribus tofti: In arbore tam diu non relinquen- 
di font, ` donec penitus maturi fint fructus, atque de- 
cidant, hi enim acidum adquirunt faporem acodorem 
aceti, & edendo inepti funt , unde arbores fcalis con- 
fcenduntur , fructusque decerpuntur vel detruduntur, 
fi fere maturi fint, tumque per menfem integri ac 
. boni fervari poffunt. - 
Ex ramis abruptis feu vulneratis gummi exftillat al- 
bicans , quod ficcum flavefcit , & uti fuccinum , pellu- 
cidum eit, dein magis opacum eft inftar gummi Cera- 
fini, atque ex ramis dependet inftär conorum glacia- 
lium, tempore ficco durum eft, humido vero molle, 
ore contentum primo dulce ac fatuum , dein acre & 
in faucibus pruritum excitans. 
Trunci lignum eft admodum intricatum, craflis con- 
ftans fibris intricatisque , findendo difficile , fecures 
hebetans, unde nulli ufui zdificatorio infervit: Ve- 
tufte arbores fere nullas gerunt fpinas, nifi minori- 
bus in ramis. Radices funt craffie & dure, transver- 
faliter magis quam profunde fefe in terram figentes , 
attamen arborem fatis firmantes , atque tenaces. Trans- 
verfales he prorepentes radices furculos fepe emit- 
tunt, qui cum radicis frufto excifi transplantari pof- 
funt. à . Y 
Per no&em folia cum petiolis magis retroflectun- 
tur, & cuncta fere ad truncum inclinant; juniora folia 
funt lete virentia, mixtum habent Raphani minoris 
ac Mangz faporem. Maturi fructus tam fortem ac pe- 
netrantem habent odorem , ut cotam cameram feu cu- 
bile, in quo locantur, eo repleant: Ipfe fructus gum- 
mi quoque exfudat albicans , tam per maturitatem, 
quam per toftionem. C 
Nomen. Latine Bilacus-Bilac , jaxta Baleyenfem Bi- 
lak, Javanice Madja & Maja: Malaice Tangkulo , Ma- 
caflarice Bila & Madja-bim-wila , fpecies. hc. hoc in 
Capite defcripta vocatur Bilac feu Madja-Tellor, hve. 
Bilac-Oviformis. In Hort. Malab. part. B Fig. 37. Ma- 
labarico vocabulo dicitur Covalam , & Bracmanis Belou. 
Portugallice Marmeleira , Belgice Slymappels. Garzias 
ab Horto Aromat. libr. 2. cap. 14. eam nominat Lydo- 
riam e Bengala, Portugallice Marmelos de Bengala. 
Locus. In Jave parte orientali crefcit, fed non cos 
iofe, majori autem quantitate in Baleya, Bima, Ce- 
ebe, & circa Zurattam invenitur: Per officula in Am- 
boina propagata eft hzc arbor, fed tardiffime crefcit, 
ita ut nunquam flores. fructusque in hunc ufque diem 
hic protulerit, ex radice autem emittit furculos, unde 
fruticofa nec B arbor eft. . 
-Ufus. Javani ac Baleyenfes ejus fructus mágna cum- - 
aviditate crudos comedunt , noftra vero natio non 
iis multum recreatur ob fatuam dulcedinem, gravem- 
que odorem, melius. autem fapiunt, fi fub cineribus. 
torreantur, ut per corticem mucofa tenaxque evapo- 
retur fubftantia. Incole fepe totum faccharo. condiunt 
fru&um , inque forum tales venales adferunt: Si fru- 
&us hic edatur , cavendum eft, ne officula interiora 
dentibus comminuantur, caro- autem leniter exfugen- 
da eft, pilique officulorum relinquendi funt, officula 
enim hzc tam amara funt, quam Lanfii officula. Zu- 
ratte incolz hofce fructus Macaflare regi offerunt pro. 
dono. ” Tenera folia eduntur tanquam Ulang - Ulang. 
Folia cum pauxillo Oryze & Coeningh contrita , cor-. 
pori illiniuntur ad. arcendum difficilem pruritum , no- 
ftratibus Rootbont dictum , feu petiginem. Ex fructus 
putamine Macaflarenfes ciftas calcarias formant. 
Ex. quorundam Sinenfium relatu intellexi , in Ja- 
va ex Bilaci fructibus Opium adulterinum praeparari , 
fubftantia , odore , & fapore a vero: vix dignofcen- 
dum: fumunt autem folia & femi-maturos. utriusque. 
Bilaci fructus, inque maíTam contundunt, fuccumque 
exprimunt, quem in aheno excoquunt ad juftam Opii 
confiftentiam , hujusque Pikol in Java vendunt pro 
Leo a 200 inperialibus (ryksdaalders) , quum Pikol veri 
Opii Bataviz conítet 300 inperialibus. * 
Hec arbor haberi poffet pro fpecie Paliuri, prefertim 
iftius, que in Aegypto & circa preacher que 
fructus producit rubentes , grate olentes, delicatosque. 
Jacobs Bontius in Hift. Indic. plant. libr. 4. cap. 8. hunc 
fructum defcribit nomine Mali Cydonii Indici, ex ejus 
more a nimis remote quzfita fimilitudine „ac fine no- 
mine indigeno feu proprio, excepto quod dicat, hunc 
fructum fuo tempore, h. e. circa annum 1630. ab Hol- 
landis. Batavie habitantibus S/ymappels vocari - haud 
male 
HERBARII AMBOINENSIS 
. ryksdaalders koft. 
Liber I, Caput LXVIII. 
en afvallen, want die gewinnen een zuuren reuk en [maak 
gelyk azyn, en zyn tot eeten onbequaam , dierbalven be- 
klimt men de boomen met ladders, nypt of floot de vrug- 
ten af , alffeten naaften by ryp zyn „en dan kan menze wel 
een maant goet bebouden. 
Uit de afgebroke takken of de gequetfte fchorffe, druipt 
een witagsig gom, t welk geel befterft , en klaar is als 
bernfieen, daar na wat donker wert als ker{Je+gom , gelyk 
ys-kegels van de takken afbangende, by droog weer bart, 
by vogtig weer week, in de mont, eerft zoet en laf , daar 
na wat fcberp , en in de keel jeukende, 
Het hout des flams is zeer warrig , grofdraadig „en door 
malkander lopende, moeyelyk om te kappen en de bylen beder- 
vende , en dierbalven tot geen huisbouw gebruikelyk: de 
oude boomen hebben fchier geene doornen meer, bebalven 
aan de ryskens. De wortelen zyn dik en bart, meer dwers 
dan in de dieptelopende , niet te min vaftboudende : de dwers- 
kruipende wortelen brengen zomtyts [cbeuten voort , diemen 
met een [Lak van de wortel afkappen én verplanten kan. 
s’Nagts buigen baar de bladeren met baar fleelen nog 
meer agterwaarts, en zyn fchier alle na den flam gekeert ; 
de jonge bladeren zyn ligt-groen, bebbende een gemengde 
Smaak van Radys en.Mangas.: de re vrugten zyn zo 
Iert van reuk; datze een gebeele kamer vervullen, daar 
zy leggen: de vrugt zelfs zweet ook een witte gom uit , zo 
door baare rypheit, als ook wanneerze gebraden wert. 
Naam. Jn 't Latyn Bilacus-Bilac , naar bet-Baliffebe . 
Bilak, op Favaans Madja en Maja, op Maleyts Tang- 
kulo, op Macaffers Bila en-Madja-bim-wila , deze zoorte. 
in dit Capittel befchreven. biet. Bilac of-Madja-Telloor y 
dat is Eyvormige Bilac, In Hort. Malab. part. 3: Fig. 
3 biet zg in ^t Malab. Covalam , en Bracmains Belou : 
nt Portugees Marmeleira , in ’t Duyts. Slymappels. 
Garc. ab Hort. Arom. hiftor. lib. 2. Cap. 14. noemize Ly- 
doriam e Bengala: Int Portugees Marmelos de Bengala. 
Plaats. Hy waft op Favas- oofterdeel.dog niet veel , in. 
meerder quantiteyt op Baley , Bima , en Celebes „omtrent Zu- 
ratta,,van korrels ts by bier in Amboina overgebragt , dog. 
Jcbiet zeer langzaam. op, zo dat by tot nog, toe nooyt ge~ 
bloeyt nog. urugten gegeven beeft , en geeft uit zyne wortel. 
jonge Jpruitjes , bewyzende doorgaans dat het een firuykag- 
tige boom is. Rig utis. d , 
Gebruik. De S'avanen en Baleyers eeten devrugt raauw. 
met groote [maak ; onze natie vinden daar geen groote aan- 
genaambeit by. wegens de laffe zoetigbeit en flerken reuk, 
maar beter doet men , als menze onder de alle braat , opdat de 
Jcbaale en de taaye lymerigbeit te degen uit/weet. De In- 
landers confyten zomtyts de geheele vrugt met zuiker ,. en. 
verkopen die op den merkt, 5 a teeten van de vrugt moet- 
men zig wagten in de binnen[le korrels te bien, maar bet ` 
vleefcb zoetjes afzuigen , en laten de baayren aande korrels 
bangen , want dezelve, zyn zo bitter , als. Lanfa-korrels. 
De Inwoonders van Zuratta brengen deze vrugten aan 
den Konink van Macaffer voor een prefent. Het jonge blat- 
wert gegeten als Ulang-Ulang: de bladeren met een wei- 
nig ryft en. Coeningb gewreven , fmeert men op bet lyf om 
"tmoeylyk jeuken te verdryven , by deonze den Roothont ge- 
naamt 5 uit den dop van. de fcbaal maaken de Macaffaren. 
haare kalk-doofen. x | 
Uit zeker verbaal van eenige Sineezen verftaa ik , datze 
op Fava uit.de vrugten van Bilac een Opium adulteri-; 
num maaken ‚aan fubftantje „reuk „en fmaak van’t.opregte, 
qualyk te onderfcheiden. Zy nemen de bladeren en. balf-rype. 
vrugten van beide de Bilacs , floten. die tot een maffa, en 
perfJen bet zap uit, bet welke zy dan imeen ketel weten te - 
kooken tot de beboorlyke confiftentie van Amphion , bier van: 
verkopenfe den Pikol op Java voor 150 a.200 ryksdaalders, 
daar den Pikol van ’t opregte Ampbion op Batavia. 300; 
Men zoude. dezen boom mogen bouden voor. een mede- 
zoorte van Paliurus , inzonderbeit voor die geene „die in E-. 
ypten en omtrent Cyrenen waft, dragende roode welrie- 
ende en: /makelyke vrugten. Jacob. Bont. in zyn. Hut. 
Indic. plant. lib. 4. cap. 8. be/chryft deze vrugt onder den. 
naam van Malum Cydonium Indicum na zyne manier, 
met een al te verre gehaalde gelykeni[Je , en zonder Inlant- 
Jchen naam, bebalven dat by zegt-deze vrugt in zyn tyt, 
dat is , omtrent bet jaar 1630. by de Hollanders op Bata 
via 
