) 





N. 



HERBARII AMBOINENSIS 



Lib 





er 



II. cap 



/radius in Europa utrosque Caftiliae & Portugallia: re- 

 «es commovcrit , ut claflibus iuis incognitas hafce in- 



de naburige volkeren bekend was , zoo dat bet gerugte van 

 die Edele vrugt in Europa de beide Koningen van Cafti- 



lihs tamquam alteram Colcbidem, inveitigarent, qui- lien otPortugaal met baare vlooten, elk om 9 t zeerfi, 

 cue illos in ulteriorcm adduxerunt nobis cognitionemr J L iki—i— -*-~ - * ^ r^i~u.. ,.,. ... 



jlli autem lafcivia ac fuperbia giibernatorum fuorum 

 inincolaruraodiumpralapfi^expofleffione harum m- 

 fularum detruii fucrunt. Paulo ante Portugallorum 



deze verborgen Eilanden , als een tweede Colchis, dede op~ 

 zoeken, en dewelke ons dezelve in naarder kennis gebragt 

 bebben, en zylieden daarentegen zyndoor baldadigbeid,en 

 boogmoed van baar garnifoenbouders in den boat der In- 



\ 



/ 



adventum incolae parvae Ceramce , Hoeamobel di&as , landers gekomen, en ook nit bet bezit dier Landen gefioo- 

 Anthophyllos ex Mackian clam fubduxerunt , inque .ten: Kort voor de aankomfi der Portugeejen bebben de 

 fua regione terra commiferunt,ubi Ixte progermina* Inlanders van klein Ceram, genaamt Hoeamohcl , dt 

 runt, & copiofe propagantur. Hunc autem nonorem 

 fibi tribuunt Combellenfes, quern in finem in montibus Iuis 

 circa pagos MaJJili & Noubatoe binastresve oftenderunt 

 vetttftiflimas Caryophyllorum arbores, usque ad Belga* 

 rum imperium ibi obfervatas, quas matresreliquarum 

 Amboinenfium Caryophyllorum arborum habent, ex 

 quibus fingulis bona fruge totum Babdar , feu quingen- 

 ta Hollandica pondera tru&uum , immo fepe plura 

 decerpunt ; brevi port Hitoenfes fimili illos acquifive- 

 runt modo, fuaque in regione plan tarunt : Leytimora, 

 feu parva Amboina, & infills uliaffenfes nullos pro- 

 duxerunt Caryphyllos usque ad Belgarum adventum, 

 quorum cura ibi primum plantatas fuerunt hx ar* 

 bores, exceptis Nujfavivenjibus , qui jam Portugallo- 

 .rum tempore quosdam Caryophyllos ab Hitoenfibus 

 acceperant per magnam familiaritatem , quam cum 

 illis in Ternata exercebant : In infula Honimoa glorian- 

 tur Tiouwenfes & Paperoenfes primos fefe fuifie Caryo- 

 phyllorum plantatores ; led hoc line dubio haud diu 



Moernagels van Mackian beimelyk ontvoert , en die op 

 baar land geplant , alvoaarfe zeer voeeldrig vemnenigvul- 

 digden: Deze eerfebryven baar die van Combello toe % 

 tot voelk bevvy s zy lieden in baar gebergte , by de Negoryt- 

 jes Maflili, en Nouhatoe, getoont bebben, tot diep'in 

 de tyden van de Nederlandfcbe regeering ,twee adrie groo- 

 te en zeer oude Boomen , diefe voor de moeder van alfe de 

 • Ambonifcbe Nagelboomen voildengebouden bebben , en voaar 

 van zy in een groot moujfon van yder Boom een Bahaar of 

 550. Hollandfcbe ponden , en zomtyds meer , bebben afge- 

 plukt , kort bier na bebbenfe de Hitoeefen mede op dierge- 

 lyken manier bekomert , en in baar Land geplant : Leyti- 

 mor (ofte klein Ambon) en de Uliajferfcbe Eilanden beb- 

 ben geen Nagelen gebad tot de komfie der Hollanders toe > 

 door welkers laft zy daar eerfi geplant zyn , bebalven die 

 van Nulla vive , dewelke al in de Portiigeejfen tyd eenige 

 Nagelen van de Hitoeefen bekomen bebben door de groo- 

 te gemeenfebap , die ze met dezelve in Ternaten bielden ; op 

 bet Eiland Honimoa roemen baar die van Tiouw en Pa- 







k 



ante Belgarum adventum erit perattum , quum ex Por- -peroe , datze de eerfle Nagelplanters gevoeefi zyn, maar 

 tugallorum fcriptis appareat,nullas Uliaflenfes infulas dit zal buiten tvoyffel niet lange voor der Nederlanders 

 ullos produxif Fe Caryophyllos: Hodie autem, quum pri-» aankomfi geweefi zyn , vermits uit der Portugeefe febriften 



mum variis cladibus acbellis^ dein vera cereis pa- ^enoegzaam blykt , dat gene van de Uliajferfcbe Eilanden 



6tis,&cum incolis ftatutis conditionibus in infuiisMo- in baar tyd Nagelen gebad bebben: Hedensdaags ,na dat- 

 luccis vaftatse funt Caryophyllorum arbores , & exftir- %e door verfebeiden ongevallen en oorloogen , docb mee~ 



patae , nunc folummodo in Amboinse provincia inve- door contrakten met de Invooonders aangegaan, in de 



niuntur, non autem in omnibus ejus plagis, fed plu- lukkos uitgeroeid zyn, werdenfe nu alleenig gevonderi in 



rimum in Amboina proprie dicta, ac tribus minoribus de Provincie Amboina, en dat nocb niet in alle gedeeltens 



vicinis peninfulis Oma nemp>e, Honimoa, & Nujfalauta* daar van, maar meefi op bet Eigentlyke Amboina, en de 



In aliis cnim adjacentibus locis ob continuam incolarum drie kleine daar aangelegene Eilandekens , Oma, Honi- 

 rebellionem omnes evulfa^ fuerunt. Non magnas a- 

 mant infulas, uti Gelolo , Ceramam, Bouronem, & Celebem , 



moa , en Nuflalaut : want op andere naburige plaatzen 

 zynze , voegens de zedurige rebellie der Inwoonders , alle- 



quseque in Boero crefcebant ? non ultra femi milliare a -gaar uitgeroeit. Zy voajjen niet gaarne op groote Eilan- 



litore remote crant,quaeenim profundius in frigidio* den, als Gelolo, Ceram, Bouro, en Celebes, die op 



ribus montibus crefcunt arbores , fru&usjion laete pro- Boero wajfen ,fionden niet boven een halve myl van fir ant % 



ducunt, fimiliter non nimislittori vicinae locentur,ne want die diep in 't koude gebergte fiaan , willen niet wet 

 aer marinus illas perdat,vel exurat. 



•** 





dragen : Insgelyks moetenje ook niet te digt op fir ant fiaan 9 



op datze de zee-lugt niet bederve, ofverbrande. 



Door de Jawnen en Makaffaren zyn ook wel eenige 



mul cum terra, ut &Anthophylli , transvettae fuerunt , Boompjes, en Moernagels na baar land met de aarde ver- 



quae laetc fan's excreverunt , & juftam acquifiverunt alti- voert , die ook groot geworden zyn , maar zy bebben aldaar 



tudincm, fed fruclus producere ibi recufarunt : Unde gene vrugtenisoillen dragen : Blykende dierbalven, dat God 



A Javanis & Macaflercnfibus arbufculae quaedam fi 



apparct, quod ilimmus rerum arbiter fapienter fingu- den Heer 9 zeer ivyjfelyk aan yder Land zyn rykdom ge- 



te region i fuas collocaverit diyitias , Caryophyllosque vende, de Nagelen binnen den omkring van bet Moluxe 



in Moluccenfium regno conftituerit , extra quodnul- gebied bejlooten beeft, waar uit zy door geen menfcbelyke 



la humana induftria propagari, vel perfecle coli poflunt; naarftigbeid te brengen zyn , ivy verfiaan onder bet Mo- 



comprchendimus autem Tub Moluccenfi imperio in- luxe gebied mede de Eilanden Boero, en Xulas, dewelke 

 ful as quoquc Boero & Xulas,<\u& antea Tub Ternatenfi 

 ditione fuerunt , atque partim adhuc ipfi fubjeclae 

 funt. 

 Claudius Salmajius m Homonymi s yott. Solinum cap . 95 . 



voor dezen onder de Kroon van Ternaaten gefiaan bebben, 

 en ten deele nocb fiaan. 



- 



Claudius Salmafius in zyne Homonymis agter Solinus 





annotavit, ^I'/cwwow primum fuiffe, qui indicavit Ca- gefteld, Cap. 95. beeft aangemerkt , dat Avicenna den 



ryophyllos apud Sinae populos , h. e. Sinenfes crefce- 



re , quod ita intelligendum eft : Sinenfes mercatores m r _ v „„., w - 



anticruis temporibus Moluccas frequentarunt , inde- dus verfiaan met. De SineeJJe IfCoofluiden bebben in ou* 



eerfien geweefi zy, die gezegt beeft, dat de Nagelen by da 

 volkeren Sinae , dat is , Sineefen groeyen , 't voelk men al- 



que Caryophyllos in fuam reduxerunt patriam , <jui 



in, Moluccis in nullo erant pretio « hos ite- 



tum 



erant pretio , 

 rum aliis peregrinis vendiderunt, vel ad illos trans- 

 mifcrunt, illisque perfuaferunt , fruclus e(Te in patria 

 fua provenientes oc crefcentes. Simulque addo, Si- 

 nenfes forte turn temporis hifce frudibus nomen Ten- 



bio impofuifle . unde Malaicenfes & Moluccenfes 



Uum Tfjenke deflexcrunt , vera enim nomina indigena 

 funt Boa Lawan , Boengoe Lawan , & Bugu Lawan h. 



c. fruCtus, feu flos clavum referens. 



de tyden de Molukkos gefrequenteert , fin van daar da 

 Nagelen naar baar Land gevoerd , dewelke doen in da 

 Molukkos nocb in geen agting war en , dezelve bebbenfe dan 

 wederom of aan de vremde verkogt, of dezelve toegevoerd, 

 en wy sgemaakt , dat bet vrucbten war en in baar Landgroe- 

 yende. Ik doe daar by, dat miffcHen de Sineefen doenmaals 

 aan deze vrugten den naam van Tenghio gegevenbebben 9 

 waar van deMaleyer s , en Molukkanen baar ^ Tsjenke ge- 

 maakt bebben , want de regte Inlandfcbe naamen zyn Boa 

 Lawan , Boengoe Lawan , en Bugu Lawan , 

 een vrugt, of bhem, die naar eenfpyker gelykt. 





S 



dat is 



Idem Salmaftus putat mehore jure Caryophyllos a- Dezelve Salmafms meent, dat men metbeterredend* 



~' ' Specery-Nagelen beboorde An thophylla te noemen, dewy Ife 



geplukt werden , alfe nocb in 't bloeyen fiaan , en de Imer- 

 nagelen Caryophylla , dewylfe in der daad naar een Noot- 

 ken gelyhen, en van binnen een korrel, als een Olyffieen 

 bebben , docb metter tyd zyn deze benamingen verwijjelt , 

 waarmede ik my conformere.Nocbfufiineertby,dat Car yo- 



phyllum JPliwu een en bttzelfdt zy met onze Nagelen, 



docb 



romaticos Antlopbyllos vocandos efle, cum decerpan- 

 tur, quum floreanc , & Caryophyllos matres , feu An- 

 thopfiyUos Caryophyllos dicendos cfTe , dum revera 

 nuccni referant mtnorem . & intus unicum gerant 



fed tempore nomina 



i 



nuclcum, inftarOlivae ofliculi , 

 haccfunt commixta, & pcrmutata : Idem quoque au- 

 dor putat , Caryopbyllum Plinii idem cum noftris efle 



Ca- 



% , 





/ 



V 





