























I 









II Boek. II. Hooftfi. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



ponuntur , ut fumo inpraegnentur , atque fub his fumeus gelegt , en daar onder 

 focatur ignis , per aliquot dies ita in fumigio relinquun- laatj'e eenige etmaalen 



fmookent vuur gejlookt 



tur, quod Soffo dicitur , unde ruffum acquirunt colorem : noemt , 'maar 

 Plurimi autem incolae ita fumoillos fuffocant, nee an- Inlanders fmc 

 tea in aqua illos immergunt , hique fuffuminati Caryo 



m rojfe koleur krygen : De meefie 



e alzoo in den rook , zonder dezelve t4 



. . Jleeken , en deze gefmoorde Nagelen 



phylli ardenti turn foil exponuntur,&exficcantur, vel werden als dan in de beete Son gedroogt, of by regenag- 



pluviofo tempore fupra ignem in fumo , in fole autem tig weer boven 't vuur in den rook ; maar ' ' 



multo melius eft , tumque nigrum mox induunt co- 

 lorem , Laryxenfes autem Caryophylli non penitus atri 

 funt, fed ruffi manent : Experimentum autem , an bene 

 fint ficcati, in eo confift.it, quod unguibus abradipof- 

 fit quaedam portio, atque intus laete purpureum praebeat 

 colorem, qualis eft Cerafi difledti. Tales autem Ca- 

 ryophylli , qui fine hac fuffocatione feu fuffumigio in 

 fole vel fumo tantum exficcantur (quod fit cum iis , qui 



jl baar fwarte koleur , 

 docb de Laryxfe Nagelen worden niet regt fwart , maar 

 blyven bruin : De proeve van wel gedroogt te zyn is , dat 

 menje met de Nagel kan afknippen , en binnen een paars 

 pur per als van een opengejheden Kerffe vertoonen : Die 

 gene , die zonder dit fmooren Jlegts in de Sonne of rook 

 gedroogt werden ('t welk gefebied met die van zelfs af- 



)f aljje zoo we nig bebben , datft ' 



fponte decidunt , vel fi tam parva fit portio , ut fuffo- 't fmooren niet waard zyn) werden rimpelig , ligt , en on- 



cationis labor ipfi non refpondeat , ) rugofi funt , le- 

 ves , & fordidi , nique ab emptoribus ac queftoribus re- 



pleg 



tf angers uitgefebooten 



cufantur,vel feliguntur, quos ut fallant , Incolae fole- Dammar te verwen , docb dat gemerkt kan werden 



bant illos tingere fumo Dammar , hoc autem detegi 



befi 



%ft 



y 



beden we 



febaal , alffe van de fteelen , en andere 

 I gezuivert zyn , maar de Kabeletten km 



of, wesbalven men onder alle Nagelboopen alt yd een goe 



de partye gruis van deze afgevallene Kabeletten , en droot 

 bloeizel vint. 



poteft , fi manus commaculent : Vera horum frudtuum Oclober tot December , in de volgende maanden brengt 

 meflis eft ab Ottobri ufque in Decembrim , fubfe- — /•-/•.. .~ . - . 



quentibus vero menfibus lanci inponuntur, fi a feftu- ^.., w . 



cif aliisque fordibus fuerint depurati , capitula Kobe- niet wel af krygen , docb die vallen metter tyd van zel 

 letten didta remanent , fed haec fenfim fponte decidunt, 

 unde femper in ingentibus Caryophyllorum acervis 

 magna grumae quantitas ex delapfis hifce capitibus flo- 

 ribusque emarcidis apparet , & invenitur. 



Sin mercatoribus tradantur Caryophylli, nulli An- 

 thophylli , vel albi ifti Caryophylli admixti fint , quum 

 in utrisque nulla reperlatur aromatica vis : Silveftres 

 vero Caryophylli facillime dignofcendi funt, quum 

 multo fint majores , pallidiores , magisque infipidi 

 ouam vulgares feu veri , nee Incolas facile illos admi- 

 lcebunt , gnari fatis , quod hoc ob crimen ple&eren- 

 tur. Ex Ternatenfium relatione Caryophyllum ul- 

 tra centum annos vivere poteft , quum circa Anian 





aan de Koopluiden 



in- 



nende Moernagels , of voorfebreve witte Nagelen onder 



lopen ; want in die beide geen fpeceryagtigbeit en is. De 



wilde Nagelen kan men zeer litf kennen . want die veel 



grooter 



tf 1 



ifmaakelyk 



vel weten,datfe daar over geftraft worden: Volgt 

 zeggen der Ternatanen zoo kan de Naselboom over 



oo 



in regione Hoeamobel Caryophyllum fuerit obferva- Hoeamohel , een Nagelboom gejiaan , die in de jongjl 





turn , quod in primis bellis cum Kimelaba Madyra fue 

 rit amputatum, & ex incolarum computatione turn* 

 centum & triginta implebat annos ; erat haec arbor 

 tam vafta & crafla, ut duo vix viri illam brachiis ample- 

 fti poflent ; Unica\ haec arbor vice gerebat duo Baha- 

 ra,n. e. noo pondera Caryophyllorum ,& ante auin- 

 quaginta annos , quum Hitdeenfes Belgas in hanc 

 advocarent terram , ex eadem arbore unum Bahar h. 

 e. 550 pondera Caryophyllorum decerpferunt , quos 



Belgis tanquam fpeciem donarunt. Hodie autem non 



Madyra omgekapt fx, na 

 kenmg der Inlanders , doenmaals 1 30 jaren out zynde : 

 by was zoo groot en dik , dat bem pas twee mannen omar* 

 men konden : by droeg in een vol Sayzoen twee Babaren, 

 (dat is 1 100 ponden Mgels) en vyf tig jaren te vooren 9 

 wanneer de H toeefen de Nederlanders in dit Land wiil- 

 den roepen , bebbenfe van denzelven Boom een Bahar dat 



ponden Nagelen geplukt , om die aan dezelve 



monjl 



Hedensdaags werdenfe zoo out 



meer, waar af de oorzaak is, zoo men gift , 



ita ienefcuht , cujus caufla putatur efle memorata ifta noemde rouwe bandelinge , of dat Amboina kouder bergen 

 rudis frucluum colledtio, feu quod Amboinae montes heeft dan de Moluccos: Want omtrent bet iaar 1666. zyn 



funt frigidiores , quam Moluccas. Circa enim annum- op Hitoe uitgegaan eenige Nagelb 



1666 in Hitoae variae perierunt Caryophyllorum arbo 

 res prae feneftute , quae juxta incolarum relationem 

 plantatas fuere fub imperio Frederici Houtmanni primi. 

 Amboinae gubernatoris , h. e. ante fexaginta circiter 

 annos : In aliis Leytimorae plagis quaedam etiam jam 

 intereunt , quae fub gubernatore Herrnano Speultio h. 

 e. ante quinquaginta annos plantatae fuerunt ; MaxK 

 mum autem damnum patiuntur ex ingenti & infolita 

 tempore ficco , quod quibusdam annis hancce vexat 

 Provinciam ; Caryophyllum enim natura fua eft fer~ 

 vidum , humidumque expetit aerem , unde modicas plu- 

 vias , folumque humidum defiderat 5 alioquin perit arbor. 

 Maxima autem harum arborum peftis eft vermis 

 quidam forma vulgarium alborum Coflbrum 5 feu 

 Erucarum, durum & ex nigro fufcum gerens caput: 

 Teredo hasc in ipfo gignitur & crefcit ligno , un- 



rpL 



pi 



geering van Fredrik Houtman , eerfie Gouver* 

 Amboina > dat is omtrent voor 60 jaren: Op 



te gaan , dewelhe onder den Gowoerneur Herman Speult, 

 dat is voor 50 jaren, geplant zyn; bet meefie perykel ly» 

 dende van de groote ongewoone droogte 9 die zommige ja- 

 ren deze Provincie quelt : Want de Nazel is van natuu* 



en wil derhalven een 



of anderzints goat by 



Dan de grootfte peft van alle is een zeeker geworm* 

 te , in de geaaante van de gemeene witte boutwormen , of- 

 te Rupfe , met een bart en fwart bruin booft : dewelke 

 binnen in *t bout groeidt , en den boom in korten 





de arbor brevi perit 5 quod dignofcitur, fi ejus trun* ft erven, waar van de teykenen zyn, als den ft am bier 



cus hinc inde lachrymas emittat 5 atque ex hocce vi- 

 tio anno 1667 & fubfequentibus multa miLia arborum 

 in Leytimora & Hitoenfi plaga perierunt. 



Caryophylli, praeterquam quod ab hominibus, a qua* 

 druplici infuper avium genere propagantur > pervirides 

 nempe & albas palumbas , per avem annuam di&am, 

 & Cafuarim , uti in Banda per easdem palumbas Nuces 

 Mofchatae propagantur. 



Ufus. De Caryophyllorum u/u hoc in loco pauca 



mor 



daar begint te traanen , en zyn van deze quaale Aft 



* ende jaren veele 1000 boomen op Leyt 



Hitoe uiteezaan 



De Nazelen nverden behalven door de Menfcben f 

 door vierderley Vogels voortgeplant , te voeten dt 



Duiven , door den Jaar-vogel 



en 



de Cafuaris , gelyk in Banda door dezel/fte Duiven dt 

 Nooten-muftcbaten voortgeplant werden. 



Van 9 t gebruik der Nagelen zullen wy op " 



dicemus, partim quum eorum ufus fatis per Europaeos ze plaats weinig fpreeken , ten deele om dat bet zelve at 



libros fit divulgatus , partim quum in" India parum 

 ufurpentur : Videtur eninr naturae Creator hofce 



enoegzaam in de Europiaanfcbe JCruydboeken bekent 



dewylze in Indien weinig gebruikt 



produxiffe non tam in ufus ferorum horum inco- Want betfebynt, dat den Scbepper der natuur eygent 



larum , quam in Europaeorum commodum , ac 

 pradertim Boreali populo. Quum enim Caryophylli 



rervidam habeant effentiam , Tuperantem fervore , non 



autem 



ycbapen beeft, niet zoo zeer voor deze wild 

 r 9 als voor de Europifcbe en noorder werelt 1 

 de Nagelen een beete boedanigbeit bebben , over' 



tref* 















