( 





I 







II Boek. II Hoofift 







AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



quo ejus geftator ita prxfervabatur,ut nulla hoftilia arm a 

 talem tangere velullo modo nocere poflent,item ne talis 

 jiec confpici nee dignofci poffet , qui illud geftabat, 



ii 



qui 



ifto 



draa 



t treffi 

 ien of k 





de men^datze daarotnzoo zee 

 de Baliers. 



Moernagels , gevre 



lum in Java fuit geftum, creditum fuit hinc adeo ab 

 illis expeti > uti (St quoque a Baleyenfibus. 



Secundo* Anthophyllos contritos cum Cuju rapat,& 

 Madja Can h. e. gallis Quercus propinanclos dant ju- Madja Can of 

 nionbus fponfis, vel quoque mulierculis , quae ex puer- te drinken • al 

 perii ledto furgunt * ut partes naturales magis araent* 

 quo fit, ut gratiores fint maritis. 

 , Tertio , cum ilccato Poele cortice mixta & coniefta 

 appetitum excitant. 



2uarto , Flatus diflipant ,* Colicamque curant. 

 uinto , Externe illiniti cum radice Kellor artuum 



ofde boelfcbapp 



oedema tollunt. 



Sexto* Arcanum eft , quod Sinenfes plurimum fibi fer* 

 vant, clamque exercent ad libidinem excitandam, qucm 



^ mede de Vrouwen y die van y t kraamen 

 opflaan , om de natuur te Jluiten , waar doorze te aange- 

 namer by de Mannen werden. 



3. Met de gedroogde fcborjje van Poele gemengt, en 

 gegeten, ver-wekt eetens-lufi* 



4. Breekt de geflooten winden* en verdryft \t colyk. 

 . 5. Van buiten opgefmeert met de wortel van Kellor 



verdryft de zugt uit de leden. 



in finem illos adhibent, quibusputant partes naturales fierken^waar toe die Nc 



/ 





roborari ; cui exercitio hasc natio prae omnibus favet & 

 cupida eft. Ad haec omnia Anthophylli ab illis ufurpan- 

 tur , fumuntque illos >qui arbon inherent, &: modo mfci 

 apparent cum viridi mixti colore , qui autem prae ma- 

 turitate decidunt, illos virtutibus deftitutos cenfent, 

 hinc raro in Java funt Magnates , quin Temper quos- 

 danj Anthophyllos in domibus fuis fervent , credentes, 

 omilia medicamenta exaltari, quibus parvamodoAn- 

 thophyllorum horum dofis fuerit mixta. 

 Feftucae a mulierculis adhibentur in unsuento Bo- 



banfon; en efft 



Sineezen meejl onder 

 baare vleefiyke hifi 

 en anderege?iege?iis i 

 de Moernqgels, die, 



»pinn2n bruin te we. 



Tot 



tenze kracbteloos , daarom vint men niet ligt iemant van de 



Java , of 



werden > daar 

 mengU 



g'ft 



De fieelen werden by de Vroutjes gebruikt tot Bori- 



ri Bori , quod infantibus convenit atque debilius requi- bori zalve voor de kinder s , die wat flapper moet zyn , dan 



ritur iis,quam adultioribus^ cui itaque f erven tes non 

 admifcent Caryophyllos, Ante dacentds anrios non 

 tanti aeftimabahtur Caryophylli 5 qui nee tanta quan- 

 titate ex India evehebaiitur, & parva tan turn copia, 

 quanta requirebatur in arte Medica, unde & confpur- 

 cati cum Foliis & feftucis mercatdribus tradebantuf 



^ voor oude Lieden > en dierbalven daar de heete Nagclen 

 ' niet toe te pas komen. Docb voor 200 jaaren plagt men 

 zoo veel <werks varp de Nagelen niet te maaken 9 nocb de- 

 zelve in zulken menigte ait te voeren 9 maar alleenlyk in 

 kleine quantiteyt , en maar zoo veel als men in de Medi- 

 cyne van nooden bad* # dierbalven ze 00k zeer vuyl, 



parvo pretio 5 uti & fadtum fuit primis Hollandorum 'niet bladeren 5 fieelen en al , aan de Koopluiden gelevert 



navigatoribus y poftea autem quum depurati require-, 

 rentur , folia, feftucasque felegerunt, duplicique diven- 



wierden y en dat voor een geringen prys , gelyk \ 

 die van de eerfie Scheepvaarden der Hollanders g 



nocb aan 



gefcbiede r 



diti fuere pretio. In itinerariis quibusdam hbrisinve- maar naderbant , als men daar op zindelyker begonte vocr- 

 liitur 3 in Zeylona quoque crefcere CaryopKyllos x den, beef t men de fieelen en bladeren daar uit gemonfiert % 



quod poftea compertum fuit, Silveftrem efTe fpeciem 

 omni aromatica vi deftitutam ; fie quoque alii dixe- 



en do en. is de prys nocb eens zoo veel verhoogt geworden 

 Men vint in eenise Reisboeken^ dat op Zeyton mede iVa- 



ftmt, in infula Madagafcara crefcere Caryophylla; Ion-'. gelen.zouden voaffeben, y t welk naderbant bevonden is 



' e autem alium effe frudtum teftatur Garcias ab Orto niet anders dan een Jlacb voilde fpecerylooze Nagelen te 



ibr. 1. cap. 15 & 21. ubi ita loquitur: In infula St. zyn. Insgelyks bebben andere voorgegeven , dat 'eropbet 



Laurentii certus occurrit fruftus magnitudine Nucis J^ilandt Madagafcar mede Nagelen vallen > maar dat bet 



Avellanas , vel paulo major cum ejus putamine , hie- zelve een gantj'ch andere vrucbt VJ* * 



que Caryophyllos fpirat, ejus autem ufus hadtenus Orto,* Lu>. I. cap. 15 en 21 , zeggende 



ignotus eft. Et quamvis Avicenna loc: cit. de Caryo- op bet Eilandt St. Laurens zeeker e *orucbt ; in de gfootte 



pnyllorum gummi fcribat, ac Clufius in fuis anno.ta- van een f bazenoot , met baare fcbaale , of wat grooter ,de- 



tiohibus in Garciam quoque narret, inter Caryophyl- yoelke naa Nagelen riekt , maar zyn gebruik is tot nocb 



getuigt Garcias ab 

 ride aldus : Daar is 



Idrum acervos,qui antea Antwerpiam fuere tranflatf, toe onbekent: En alboewel Avicenna, loc. cit. van een 

 pluries obfeure f ufcam inveniri refinam, quae carbo- Nagelgom febryft , en Clufius, in zyn aanteekening 



jyagelgomjcbryjt, en LJuiius, in zyn aanteekenmg 00 

 voorfebreve Garcias , 00k verbaalt , dat onder de Naget- 



nibus ignitis impofita , fortem fpirabat Caryophyllo- 



rum odorem , uti quoque Baubinus teftatur lib. 4. cap. boopen , die men voordezen tot Antnverpen aanbracbts ± 



6. fefehabuiiTe fruftum flavi gummi, ficci & fragilis, meermaals eenfwart bruin bart gevonden <wietd 9 *-t*toelk 



facile liquefcentis, quod,fi accenderetur, Caryophyllos 

 fpirabat,fed faporis expers erat ; non tameh dubitandum 

 eft, quin illis Caryophyllis aliud quoddam gummi , feu 



op koolen gelegt , een fierken Nagelreuk badde , gelyk 00k 

 Bauhinus getuigt , Lib. 4. cap. 6. gebadt te bebben een 

 n r -^eel Gummi, 3 ' T ' " " r ^ * ^ 



fiuk 



droog en bryzelig, ligt f melt end e en 



refina fuerit mixta ,ex qua Incolas faces, feu cereos fuos brandende, naa Nagelen rieketide , docb zonder fmaak : Soo 



formant, qualis eft Dammar Batu, nigrum Dammar &c en iffer nocbtans niet aan te twyffelen, of daar zal on- 



?|Uod inter Caryophyllorum exficcjtionem delapfum, der die Nagelen eenig Under barfi geiveefi zyn , voaar 



drte ex induftria reli&um eft^ & ipfis diu mixtum, van de Inlanders boar toortzen maaken, gelyk de Dan> 



/ 



odorem coloremque Caryophyllorum attraxit , in- mar batu , flwarten Dammar &c. H welk in 9 t droogen 

 colis enim non notum eft Caryophyllorum gummi. miffebien onder de gemelde Nagelen gevallenzynde , voor- 

 Ifti etiam fcriptores, aliique homines multa narrant bedacbtelyk daar onder gelaat en is, en overzulks door lang 

 de liquidi attradione non tan turn arborum,fed ipfo- leggendereukenverwe van de Nagelen aangenomen beef t y 

 rum quoque ficcatorum Caryophyllorum. de Arbo- 

 ribus liipra fuit didum, illas amare pluvias radiis fo- 

 Jaribus fociatas ^ terramque fub illis non nudam elTe, vel 

 herbis orbatam , quod. Carypphyllum omne attrahat li- 

 cuidum, hincquc prohibere herbarum proventum , fed 



folummodo quod hominum labore depurata fervetur. met Sonnefcbyn gemengt <willen bebben > 



want 00k de Inlanders en weten gantfeb niet van een Na- 

 gelgom : 00k voeten de voorige Schryvers, en zommige gemee- 

 ne Mannen veel te verbaalen van de vocbtgierigbeidt 

 niet alleen der boomen , maaf 00k der gedroogde Nagelen. 

 Van de Boomen is bier boven gezegt, datze <wel reegen 



tn 00k dat 



en 







V 



De ficcatis vero Caryophyllis dicunt , illos re: 

 pofitorio occlufo contentos, 

 yas intra unam noftem omne 

 illudque quosdam mercatores inllicuere , ut hjnC 



gront daar onder niet gezuivert , en bloot zy , om dat de 



Nagelboom alle vocbtigbeidt aan zicb trekt , en daar door 



den aangroey van bet onkruidt beledt , maaf alleen om dat 



by door Menfcben arbeidt feboon gebouden wert. 



Van de gedroogde Nagelen geven zy voor , dat ze in een 



totum aqua plenum beflootenPakbuisieggendeeengebeel vat vol water binven 



liquidum attrahere y een nacbt aan boar trekken zouden* en dat zulks zommige 



Tortu It 



Ca 



Koopluiden doen , om daar door dt Nagelen te verjww* 



B reni 





j 





1 



\ 



\ 



\ 



