I 



» 





1 





► 

















H Bock. V //<>«/*/?. 





AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



17 



Lorwx. Arbor Nucem Myrifticam gerens latius fete 

 extendit ac Caryophyllum,pertotum enim fere Mo- 

 luccas ihperium occurrit : Verus tamen ejils locus 



Plaats. Den Nooteboom vint men verder verfpreydt y 

 dan den Nagelboom, namentlyk bykans door bet 'gebeele 

 Molukz> gebiet , Zyn recbU zitplaats evened is tie Pro- 

 fixus eft Banda, ex fex minoribus conftans inlulis, Ney- vincie Banda , bejlaande uit zes Heine Eilunden , nament- 

 ranempc, Lontoira, Goenenga-Apia , Pulo-Aya , Poe- fy^Neyra, Lontoir, Cxoenong - api , Pulo-ay, Poe- 

 iorona,&i Roffingenia ,quarum autem tres tantum uti loron , en Roflingein , docb van dewelke maar alleen drie 



Neyra , Lontoira , (alias elatior terra quoque difta) & 

 Poulo-Aya didtas proferunt arborcs.. In Amboina 



als Neyra, Lontoir, (andersbethoogeLantgenaamt) 

 en Poulo-ay, de gemelde boomen draagen. Men beeft \t 



auasdam etiamjnveniuntur, uti & in adjacentibus in- mede wel eenige in Ambon, en de bygelegene Uliajferfcbe 

 falls UliafTenfibuSj fed ibi non coluntur, & pauci ea- Eilandeh, dock zy werden aldaar niet gee ultiveert , maar 



rum fruftus ab incolis & civibus ad artem tantum Me- de weinige vrucbten by de Inwoonders en Burgers alleen - 



dicam, aliquando etiam ad cibum adhibentur, vide- lyk tot de Medicyne, en 00k zomtyts in de kojf gebruikt % 



turque antiquioribus temporibus mutuam harmoniam en 'tfcbynt, dot in de oude tyden al een onderlinge over- 



inter incolas Bands & iftius Provincial jam fuifle ex- eenjlemminge tuffeben de Inwoonders van Banda en de 



cultam, Bandenfes nempe nullos Caryophyllos , Am- gemelde Provincie geweefi zy, te weten dat die van Ban- 



boinenfes vero nullas nuces Myrifticas culturos fdre, da baar met geen Nagelen, en die van Amboina ben me 



nee line ratione dicunt, omnipotentem Deum cuique geen Nooten zouden bemoeyen, niet zonder groote reden, 



5 



infula* peculiaria fua tribuifle dona 5 quibus contentos 

 efle TibTTWies oportet. 



In Kelang-Cerana , & infulis ad Eurum fitis, Nila, 



Dammea, Seroua, Kowwera, & Kuffuwoeya antea e- 



zeggende * dat God yder Eilandt zyn byzondere gaven ge- 

 geven beeft , waar mede zy te vreeden moejlen zyn. 

 ; Op Kelang-ceram , en de zuidt-oofter Eilanden , Nila ? 

 Damme , Serou , Kouwer , en KufTuwoey bebbender 



tiam crefcebant arbores, fed has partim belli jure , par- voor dezen mede gejlaan , maar dezelve zyn aldaar ten 

 rim voluntariis pa&is cum incolis flabilitis ibi funt fex- deele doorH recbt van den Oorlog, ten deele 00k door vry 



willige Contratten (met de Inwoonders aa?igegaan) uit 

 geroeidt. 



In parvs Ceramse filvis ante aliquot anfios afbdrcs 



atoe. 



*• 



In de bofftben van kleiti Ceraiii beeft men voor eenige 

 quaed'am fuere ifiventse, quae pulcherrimos & magnos jaaren boomen gevonden , die welzeer groote feboone vrucb- 



producebant frudlds, fed diverfus horum fapor erat 

 intdr hofce atque inter Bandenfes , quum Ceramenfium 



ten droegen, maar fheii konde een merkelyk onderfebeidt 

 tuffeben dezelve, en de Bandafcbe proeven , als zynde de 



nuces asque ac niacis multo filveftrioris eflent faporis , Ceramfcbe, zoo *wel de Nooten, als Foely, veel wilder 

 ita ut credendum fit^arbores hafce fenfim in filveftres van fmaak, zoo dat bet te geloven zy, dat dezelve boomen 



* •-- • • metter tydgants verwilderen zouden, en' Hwelkmenklaar- 



ly!z uit deze bunne bladeren befpeuren kan , zynde veel 

 Sjooter als de t amine % en boe verder dezen boom van y t 



penitus degeneraturas elte , quod etiam clare ex ip- 

 farum foliis apparet, quae multo majora funt domefti- 

 qx foliis , quoque remotior eft haec arbor ab inperio 



Bandenfi , eo magis (iiveftris eft , eoque deteriores Bandafcbe gebiet wajl , boe wilder by is , en boe flegter 

 funt ejus nuces; hx enim multo funt minores, neque de Nooten vallen, want dezelve blyven klein, en komen* 



perfe&ae, unde (iiveftris magis (pedes * quam vera 

 Xvfucifera arbor habenda eft. 

 Neyrafchenfes nuces optimae fuftt & maxims, pul- 



tot geen perfe£lie , zynde meer voor een wilt geflacbte , dan 

 voor een oprechte Nooteboom te bouden* 

 De Neyrafche Nooten zyn wel de befle en grootfle 9 



cherrimse vero harum arborum Silvae occurrufit in maar de fcboonfle Noote -boffeben vintmen op Pulo-ay, 

 Pulo-aya, infula haud multo longiore duobus millibus een Eilandt niet veel meer dan 2000 febreeden lank, docb 





pafluum, fed plana, ac plerumque altiflimis nucife- 

 ris arboribus confita, hinc inde autem alis: frugi- 

 ferse arbores inveniuntur,quaejucundumpra?bontcon- 



vlak en doorgaans met booge Noote-boomen beplant , daat 

 bier en daar nocb verfebeide andere vrucbtboomen onder- 

 lopen , iynde zeer geneuglyk bm aim te zien , en plaizie- 



fpe&um ac gratiflimam ambulationem , quod tam ele- rig, om te doorwandelen , en 't welk zulken feboonen ge- 



gantem dat perfpedtum , ut tota fere inmla unus con- zicbt geeft , dat bet gebeele Eilandt wel een doorgaande 



tmuatus appdreat hortus, & ad maris oram hinc inde tbUynfcbynt te wezen, zynde Jlegts aan de Zeekant met 



quidam confpiciuntur monticuli (ilveftribus obfitiher- kleine beuveltjes,en wilde ruigte omcingelt , docb dewelke 



bis, quae ibi autem fervandas (imt, Ut gracilis ventus men zoo onderbouden moet, om defebraale Zee-wint van. 



marinus a filvis arceatur : Hasc autem infula aqua ut bet Nooten-bos af te weeren. En dit Eilandt beeft wel 



plurimum deftituitur dulci feu pluviali, iiihilo minus ta- groot gebrek aan zoet water , docb des niet te min women 



aldaar veele Burgers enPerk-bezitters,diebaarnootdruft 

 daar van uit cifternen konnen bebben , zoo dat Pulo-ay. 

 wel een derde part kan uitleveren van bet gene altans in 

 de werelt ordinaris weft eeconfumeett. 



men plurimi hanc inhabitant cives & domini, qui ejus 

 aquas inopiam ex Cifternis fuppleftt patinis , ita ut 

 Pulo-aya tertiam futipetere poflit Nucum quantitatem, 

 qua£ in mundo coniumuritur. 



In Lontoira optimae harum arborum funt ares, quum Op Lontoir zyn wel Ke tneefle per ken , maar dewyle 



Vero haec infula montibus altiflimis ac praeruptis diffici-' dit een zeer boog en bergacbtig Eilandt is , zoo zyn deboo- 

 lem praebeat adfeenfum, periculofum quoque eft, ar- fnen aldaar wat gevaarlyk te beklimmen, en de Nooten 

 bores hafce confeendere , nucumque collettio diffici- moeyelyk in te zamelen , vermits de boomen in h bangen 

 lis admodum eft , quum arbores faepe in declivis mon- 

 tium locis, crefcant, plaAitiesque rarae in hifce ihve- 

 niantur : Arbores autem , quae in fummis locate funt 



montibus, rates quoque ob intenfum ibi frigusgerunt nig vrucbten. 



de fleile her gen Jtaan , en weinig vlaktens ot> dezelve 



: Ook zoo draagen de boomen, die op 't boog fie geberg- 

 ie fiaan , wegens de groote koude die aldaar is , zeer wei- 



■ » 



<uan 

 zyn 



fruftus. 



I 



I 1 * * ' B • I 



In Rumpbii auStuario bcec adduntur. 



Dit wert in d^ vermeerdering van Rumphius 'er by- 



gedaan. 



Cum quibusdam dbdlorum virorum putaret quis, Men zoude met zommige Geleerden mehnen ,datmende 



quod Nux Mofchata vel faltem Macis tempore Plau- 

 ti fuiflet cognita , dum hie in Pfeudolo afit. 3- di- 



Noote-mufcbaaten ofte immers de Foely , Macis genaamt. 



„ . , _ f ^ al ten tyden van Plautus moejl jrebad bebben , dewyl by 



flintte Macidem vocat , vel potiuS vatiefnatus ef- in zyn Pfeudolo aft. 3. wel duidelyk Macidem noemt , 



fet, pod: aliquot mille annorum (patium aroma quod- qfte by moejte gepropbeteert bebben, dat eenige duizendt 



dam eodeiri notnine fore notum. Si vero is locus ac- jaaren daar nad een fpecerey met dezelfde naamnog zoude 



curate examirietur, comperiemus* verba effe often- in de Weereld kbmen.Maar als men die plaats tecbtbeziet, 



tatoris,ac rtieridacis coqui,qui, ut artem oftent^ret, 200 zal men bevinden, dat bet woorden zyn van een Op- 



plurima fifta adhibet nomina, uti Cicilendrum, Polin- 



fnyder en leugenacbtigeh bok , dewelke , om zyn konfl te 



arum, Macidem, & SanCaptidem ad pifces, a;d carnem toonen, een meenigte van vercierde naamen gebruikt , als 



verb C!cimahdrum,Hapalbpfidem,& CataraEtriam , quae Cicilendrum, Polindrum, Macidem -, en Sancaptidem 



nomina nullus unqUam intelligere potuit, unde & co- tot de vi[fcben % en Cicimandrum , Hapalopfidem , en 



qui condfcttor in nsec erumpit verba: At te Jupiter, Cataradtriam tot bet vleefcb; welke naamen nooit iemant 



Diique orrines perdant cum condimentis tuis,cumque tuis beeft kunnen verjlaan, wesbalven 00k den buurder van 



ijlis omnibus mendaciis. 



den kok daar op in deeze nsooorden uitvoer : Dat u al de 



drommels haalen met uw fpeceryen en met uw leogens.' 



Tom Hi 



EXPLI- 



C 



UIT> 



\ . 









■ 



I 



