I 





• 









• 



II Boek. . VI. Hooftfl 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



arbor crafliores , & magis pianos gerit ramos , quibus 



19 



daar men beter op ft 



«*w* viauiuiw, v*. ma^io F iau^ gtut lamu^, quiuus en via^Ker lazzen , aaar men beter opjcaan kan^ en is 00k, 

 melius infiftere poflunt, copiofifque gaudet longiori- overvloedig met lange ryskens behangen, die men gemak- 



./fegfcr ontfer din Mom nedervallen op de laage 



bus ramulis, qui facile adduci poflunt, avulfas & ca- 



dentes nuces fub arbore inter herbas 3 quum terra ibi 

 nonita depuretur , ac fub Caryophyllorum arbore , pro- 

 jiciunt, immo faepe circulus ex herbis conficitur fub 

 una arboris parte , qua arbor ad declives &prseruptos 

 inclinat mofttes * ne nuces nimis remote cadant. Col- 

 ledtae has nuces mox a fervis cultro aperiuntur , ex- ' niet te verre 



•---— — — — - - — v , _ 



Nagelboomen 



precys niet jcb 



op 



teriusque J>utamen tollitur, quod acervatum in filvis 



^ 



ft aan, op 



De geplukte Nooten 



denftraks van de Slaaven met een mes geopent 



computrefcit ; novitianus autem, qui maturas nuces ab buitenjle bolfter daar afgenomen, die ze dan in i bos op 



immaturis haud bene diftinguere novit , fi illas aperire 



3^e Nooten van de onrype 



maturam nucem , quam maturam pucat , iux infigere fcheiden , kan zig in 't openen derzelver wel dapp 



manui. 



Depuratas nuces domum reportantj&cukello mox Dt 



macim abradunt, quae tam integrafervatur, quantum kluiv AWVV 



fieri poteft ; hujus autem operis fervi adeo funt pe- beet moeten laaten als bet tnogelyk is; 



en t mes door de onrype noot, die by voor ryp 

 in zyn eygen bantfiaan. 

 fcboongemaakte Nooten brevgenze naar buis 



ye Jlraks de Foely daar af , die : 



en 



riti, ut quam Citiflime perattum fit. Sanguinea haec 

 macis aliquot per dies fole exficcatur , certis quibus- 

 dam quadratis exflru&is locis inftar magnorum lato- 

 rumque altarium , in quibus Kermefinus feu Sangui- 

 neus color in obfcure rubentem tranfit, ac demum in 

 faccis vel yafis croceum vel aurantium induit colo- 

 rem» aualis ad nos transfertur: nuces vern. aiix ni- 



zyq 



tf&rigt 9 dat bet zeer bebendig voortgaat , 

 deze bloet-roode Foely wert als dan eenige daagen in de 

 Sonne gedroogt , op zeekere vierkante gemetzelde plaatzen, 

 gelyk groote breede Altaren , daar ze dan boar karmozyn 

 koleur verliefi en eerfi donker-root wert , ten laatften in 

 de Sockels boog-geel, of oranje-verwig, gelyk ze tot ons 



maar de Nooten nocb met baarfvoarte 



gro cortice feu pellicula obducla; funt, folebant antea Jcbaal ommngen zynde plagt 



per feptimanam in tigillatis tabulatis , ex fiflis Bambo- 



fis confe&is , qua; Parre Parren vocantur , ad folem ( 



)p lattejblderingen, van gej\ 



exficcare, quod tamen poftea haud bonum fuit com- 



doch 9 t welk naderbandt niet goet gevonden is 5 vermiU 



pertum, quum per folis ardorem diu exficcat^ findan- dezelve door de bitte der Sonne des daags gedroogt zynde 

 tur,feu rimas contrahant, ataue nofte fifTuras nruina hpMnnm te frbeuren- *n. n/> Hp nnrr^ narrpn u »*<>*> j* 



seftant 



H 



de fcbeui 



op 



cis fit fublata, non ultra tres ad folem exficcant dies, „__ ^ wwm 



illasque fub vefperam quotidie in sedes deducunt fuas, tx, niet boven dtie daagen in de Son laaten drowen^en 



dezelve zeer licbt doet bederven. En daarom doen andere 



\ 



feu Parre Parren inponunt 



>/. 



>p 



cata funt in aedibus vel fub tegumentis opertis , atque pane parren fmy ten > die in de digt toegemaakte of gepag 



fub his fumeum ^ exftruunt ignem , ut fumus ipfas 

 penetrct nuces. Si nunc per quatuor feptimanas ita 

 Fumo fuerint expolitae , ex Parre Parren tolluntur , craf- 

 fisque pulfantur fuftibus , vel fupra illas faxum quod- 

 dam gravius fupervolvitur , donee oflea putamina 

 confringantur : nuces autem cariofse vel corruptae hac 

 <juoque pulfatione vel evolutione difFringuntur, unde 

 facile a bonis diftingui poflunt nucibus , & tunc quoque 



\pen didta , fefe aperiunt, quae antea 



t> 



nofci non poterant 



dakfiaan, en daar fmokent 

 Underftooken , op dat de rook ter degen door de Nooten been 

 dringe. Alsze nu vier weeken aldus in den rook gelegen 

 bebben, neemt men ze van de parre parren af, enjlaatze 

 of dorftze met dikke ftokken , of men rolt een Jwaare jleen 

 daar over , tot dat alle de boute fcbaalen in ftukken raa- 

 ken : en <welke Nooten als dan vermolmt , en vergaan zyn, 

 raaken door ditjlaan of rollen mede in (lukken , en zyn 

 gevolglyk te ligter van degoede te onderfebeiden , insgelyks 

 openbaaren baar dan ook de rompen , die men te voor en niet 

 konde kennen. 



Depurate hae nuces manibus felig 



tq 



in tres cumulantur acervos , quod Garbuleeren vc> 

 catur. In primo vero acervo maximae & optimae 

 habentur 3 quae in Europam transferuntur : alter a- 

 cervus plerumque hie in India confumitur.; in ter- 

 tio vero acervo cadavera ilia deponuntur, qua^ li- 

 cet ingrati fint adlpedbs], & rugofa, nihilominus ta- 

 men lunt dura > pinguia , & durabilia. Hifce autem 

 plurimum utuntur incolae ad oleum exprimendum , 

 led raro vel nunquam in alias transferuntur regiones : 

 Depuratae autem nuces mox lanci inponendse funt , 

 mercatorque > qui illas emit, curam gerere debet * 

 ne per ofto dies in promptuariis nulla calce obdudls 

 deponantur , quum alias facile corrumpantur , prae- 

 fertim fi humido yel obfeurp deponantur loco , uti quo- 

 aue r fi in nudum projeftae fuerint folum* Calcis ob- 

 audio fequenti fit modo:ex tenui cribrata calce craf- 



De fcboongemaakte Nooten werden dan tnet de bander 

 uitgezogt , en in drie boopen geforteert , *t welk men Gar 

 buleeren noemt. In de eerfte boop zyn de grootfle enfeboon 

 fie Nooten , die men naa Europa voert : De middelfie zoor 

 te van den tweeden boop blyft meefi bier in Indien : in d 

 derde boop zyn de voornoemde rompen , die y boeixie'l onge 

 zien en rimpelig , niet te min bart 9 vet , en dtitabel zyn 

 Deze werden meefi gebruikt , om olye daar nit te flaan 



yf niet om weg te voeren. DegezuiveYde 



men ftraks ter febaale brengen , en dien Koop 



ontfi 



anderzints 



bedompte plaats of op 



want 



als ze in een vocbtige 

 > lessen. Het kal- 



fior 



infi 



corbulis inpofitae bis vel ter immerguntur , illasque 



gefebiet aldus : men maakt uit fyn 

 kalk-water, (gelyk men gebruikt om te "witten) in eet 

 groote bak of kuipe , en dompelt de Nooten met Heine man 

 dekens , twee a drie maal daar in , dezelve febuddende , 

 dat bet kalkwater aan alle kanten raake > en ftortze voort. 



op een boop. De aanklevende 



acervum 



concutiunt , ut aquaj:alcis omnes tangat nucum par- waart de Nooten voor verrotten , by geeft ook ganfeb geet 



*.,.„ ,„ „,.~ ~+ rr-.._j ..._ fcbadelykbeidt aan dezelve , want by wert gebrant vat 



~r- ,^ -"*"-' » — » f -« — «*» "^» weekd witte koraal-fteenen uit de zee , daar weinig feberp 



iPf 1 adfert, quum calx haec exuratur ex mol- beidt by is, diergelyke men dagelyks tot bet Pinang eetei 



libus aibicantibusque corallii lapidibus ex man ad- gebruikt. Het gebeurt zomtyds , dat deze gekalkte Noo 



nucesi 



confervat 



duclis , qui paucam habent acrimoniam , qualibus e- 

 tiam quotidie ad Pinangae mafticationem utuntur 



S 



fit 



arfto loco fuerint fibi invicem inpofi- 

 tx , feryorem contrahant , fique ignis fcintilla in ip 

 fas decidat , cito in fumum agitentur , unde etiam in 

 navibus, quibus transvehuntur, tegmina non penitus 

 occlufa funt, ut aeri fint expo" ' " ' 



Tom. II. 



tanti fit momenti , quum , fi 



navi 



geflooten en benaude plaats op malkan- 

 der leggen , in baar zelfs verbroeyen , en als 'er een vonx- 

 ken vuur opvalt , baaflig beginnen te rooken en fmooken , 

 daarom men ook in de Scbepen , waar mede men ze ver- 

 voert , de luiken niet al te digt moet toeleggen , op dat ze. 

 lucbt mosen bebben , boewel ze van 't voorjehreve ongeval 

 in de Scbeepen zoo grooten noot niet bebben , vermits in 't 

 affebeepen de meefie kalk daar afvalt , 1 welk een moey- 

 fyk fiuiven geeft , de oogen zeer fcbadelyk zynde , en die 



G 2 fa 



< 



\ 





+ 



\ 















! 







