











22 



HERBARIIAMBOINENSIS Liber II. cap. VII. 



bant fumma , capitisque fenticbant tantam gravita- 

 tcm atque vertiginem . ut rnemoria deftituti videren- 



gen, datze baare memorye fcbeenen quyt te zyn, de bulk 

 was bart en verjlopt, zoo dot men naa veele moeyte , en 



tur^ipforum abdomen eratinduratum&conflipatum^ita met Juleppen boar lieden eerft wederom te regt kondebel- 



ut magno labore , plurimifque Julapiis hauftis tandem pen: aderlaaten en purgatien daar bene ff ens gebruikende. 



eurarentur,inftitutis praeterea ven^e fe&ionibus atque Op een andere tyt fliepen twee Soldaaten onder eenen 



urgationibus. Abo tempore bini milites una fub ar- Nooteboom op Manipa de gebeele nacbt door, die 'sande- 



_ore nucifera per noftem dormiebant in Manipa, qui ren daags zoo fwaarboofdig waren, datze dronken en half 



altero die ita vertiginofi erant, utebrii,vel femi-in- mal fcbeenen. Diergelyke exempelen beeft men ook in Ban- 



fani viderentur. Talia exempla in Banda quoque da gebat ; want Ao> 1650 waren aldaar twee Soldaten 



fuerunt obfervata ; ibi enim anno 1650 duo erantmili- die $ of 6 Nooten nit de bant aten, waar van zy itisge- 



lyks gek en half zinneloos Ivierden.' Daar naa Ao. 1657 

 vont men een ander Perfoon op zyn koy doot leggen , en 

 voor dezelve fiont een mandeken Vol Nooten , waar nit men 

 vajl ftelde , by zoo veel gegeten badde , dat by daar door 

 in een doodelyke flaap gevculen was. 



tes, qui, quinque fexve nuces e mahibus edebant, wi- 

 de fimiiiter fatui & delirantes quoque fuere fatti. 



Dein anno 1657 alius homo in le&oinveniebacurmor- voor dezelve fiont een mandeken Vol Nooten, waar uit men 

 tuiis, ante cujus ledum corbis inveniebatur nucibus 

 repletus, unde concludebatur, tantam edifle Nucum 

 copiam , per quas in fatalem hunc atque fupremum 



inciderat fomnum. 



Quam noxam atque incommodum tales patiantiir 5 

 qui domus inhabitant, vel cum navibus vehuntur, In 

 quibus nuces calce obduftae funt depofitae , fupra in- 

 nuimus, undepatet, Nuces in 4 India plus damni ad- 

 ferre quam utilitatis , & fapientem Creatorem illas 

 Fabricavifle Boreali mundi parti , ubi ipfarum pin- 



Wai voor fcbaade en ongemdk die gene lyden , die in 

 buizen woonen , of op fcbeepen vaaren , daar gekalkte N00+ 

 ten in zyn , bebben w^ bier boven vermelt , en waar uit 

 blykt , dat db Nooten in Indien meer fcbaade dan nut doen y 

 en dat den wyzen Scbepper dezelve gemaakt beeft voor de 

 Noorder werelt , alwaar boar vettigbeidt , door de fza- 

 guedo per frigus concentrata , adeo mutatur atque mentrekkende koude , zoodanig verandert , en verbeetert 

 corrigitur, ut non tantum fint durabiliores , fed etiam wert, datze niet alleen duurzamer, maar 00k gezonder> 

 faniores , meliufque fpirantes, uti hoc quoque de Ca- en welriekender werden, gelyk zulx mede van de Naage- 



ryophyllis fuit di&um* 

 Virides nuces faccharo quoque condiuntur , & non 



len gezegt is. 

 De groene Nooten werden 00k gekonfyt , en niet alleen 





tantum per totam Irtdiam , fed in Europam etiam trans- door ganfcb Indien , maar ook in Europa vervoert , 't 



fqruntur ; quod fequenti fit modo ; fi nuces fere fint welk aldus gefcbiet : als de Nooten ten naaften by ryp 



maturae , ita tamen , ut nondum fuerint fiflae , leniter • zyn , zoo nocbtans datze niet berften , neemt men ze zoet- 



de arbore decerpuntur , ne cadentes Iaedantun Ha; jes van de boomen af , op datze door 't vallen niet ge- 



aqua ebulliuntur, ftilisque perforantur , inque recen- kneufi en werden; deze kookt men eens op in waater , en 



ti per otto decemve dies macerantur aqua , quae quo- 

 tidie effunditur,& renovatur, donee earum acerbitas 



Jleektze dan met priemen , weektze 8 a 10 daagen in vers 

 waater , daagelyks bet zelve vernieuwende , tot datze baa- 



fa fublata, dein Julapium conficitur ex dimidia, feu re wrangigbeidt verliezen , daar naa maakt men een Julep 

 anatica aquae & facchari quantitate, in quo coquun- van baffvoaater, balfzuiker, en kooktze daar in langof 

 tur vel diutius, vel brevius, prout expetuntur ; fique kort, naa dat menze bebben <ucil, en zoo menze hart be- 

 tlurae reguirantur^ quaedam calcis ^ quantitas additur, geert,dan doet men een voeinig kalk daar in 9 dit zuiker~ 



' ' "* ' ' " water moet men alle dagen afgieten , warm maken , eri 



daar wederom opgieten , nocb andere agt dagen lang , en 



Villi t\^ JLV UliaiUUl % VJWitVUWUA VU1V.UJ V|UUil^li*UJ C4.\O.V4XUW41 y 



haec autem aqua iaccharata omni die effundenda eft, 

 calefacienda , denuoque nucibus fuperaffundenda > 

 quod fit per ofto continuos dies, demumque nuces ite- 

 rum ebulliunt in fyrupo crafliore ex faccharo con- 

 fcfto , inque lapideis bene obturatis confervatur ol- 

 Jis , talique modo incorrupt^ in Europam transferri 

 poflunt. Hac autem coftione Nucis putamen obfeure 

 hibentem acquirit colorem , femi-pelluciduni eft, & 

 adco tenerum , ut non opus fie , ut exterior pellicula 

 tollatur , fed in quinque fexve partes confeiflfe hae 



eindelyk nocb eenmaal opkooken , en een dikke hroop van 



zuiker gemaakt, en infieene potten wel toegejtopt bewa~ 



ren , alzoo kan menze onbedorven in Europa brengen. 



Door dit kooken ktygt de Noote -fcbelle een donker-roode 



. koleur, wert half doorfebynent , en zoo teer ,dat men bet 



buitenfte velleken daar niet en beboeft af te nemen , maar 



menfnytze in 5 a 6 deelen , en eetze alzoo: menfebaftze 



^ - ,,. . - - .-,-*■ gemeynelyk op by andere banketten,op de naa4afelen\ en 



cduntur nuces. Cum alns plerumquc tragematibus fub xnzonderbeidt by 't drinkeitvan tbee-water. Als menin'i 



tfinem menfe, prasfertim autem cum potu Thee in- 

 ponuntur menfis , atque inter potandum convivis ob- 

 feruntur. Si nuces nimis vetuftse faccharo corldian^ 

 tur, pellicula exterior , anteauam ;edantur , decorti- 

 canda eft,eo quod nimis fit dura: Interior cum maci 

 nucleus non editui* , quidam vero macim circumro- 

 dunt, nucemque abjiciunt. Si conditum hocce quoti- 



die ufurpetur , caput, cerebrumque vaporibus afficiun- 





tur crafiis, diftumque gen^rat Letharguni , vel homi* 



konfyten al te oude Nooten neemt , zoo is bet buitenfte 

 velletje te bart , en men moet bet voor f t eeten daar af- 

 fcbellen. De binnenfte korrel met de foely eet men niet , 

 docb zommige knauwen de Foely, enjmyten de reft weg; 

 als men dit konfyt daagelyks gebruikt , zoo worden daar 

 door bet booft , en berjjenen met' dikke dampen vervult , 

 en bet genereert de voornoemde 'Jlaap -ziekte , waar door de 

 Luiden droomen en vergeetacbtig worden : bet vervuilt mede 

 de mage , en bederft den eetensluft. Om dat nu dit werk 



1 



nes inde fiunt obliviofi , & fomnis maxime obnoxii, veel zuiker koft , wadr van men in Banda , en de Mo- 

 k-^w^K „„«„„» „«« .-,m,« ~.~a~«,i.. r\ i uxg EUandgn n j et ^el voorzien is , zoo pleegt men de 



gebeele Nooten in vaatjes of potten in te peekelen > en zoo 

 naa Batavia te verzenden , alwaar de zuiker overvloe- 



ventriculum quoque & appetitum profternit. 

 autem ad hanc opcrationem 



Quum 

 multum requiratur fac- 



chari, quod in Banda, Moluccisque inlulis non eft 

 copiofum , hinc totas nuces folebant in vafis vel ollis 

 muria condire , talesque Bataviam mittere , ubi 

 iaccharum copiofius eft. 



Chinenfes in Batavia afiam ihftituunt methodum fac- 

 charo condiendi nuces , quas non ita operofa nee pre- 

 tiofa eft , muria coflditas fumunt nuces , *quas in re- 

 centi macerant aqua, donee falfcdo difpareat, femel- 

 qiie tantum ebulliunt cum fyrupo , qui faepe non con- 

 ncitur ex albo , fed tantum ex nigro coquitur faccha- 

 ro. Has quotidiano quidem inferviunt ufui , fed non 



diger te bekflomen is. 





\- 



*v 



tip Batavia geb 



onkoft 



boarder manier , te weten , zy nemen de gepekelde Noo 



' n dezelve in vers water, tot datze de zou- 

 m , en kookenze als dan Jlegts maar eenmaal 



ten, en 



A 



fyroop 



maaken 



fopa 



diu confervari poflunt. Muria conditae nuces ufque werden. 

 in Europam quoque transferri poflunt. Ex nucis pu- 

 tamine,di&o modo prceparato& contrito, Marmillada 

 conficitur, quae in quadratas effunditur ciftas, ufur- 

 paturquc jeque ad tragemata ac pro medicamento. 

 Viridia ac recentia nucuni putamina in Banda primum 

 cum aqua ebulliuntur, ac dein cum vino & faccharo 

 fricantur, quae gratum dant cibUm faporis acidi, in- 

 ftar frixarum Jambofarum , vel Cydoniorum. Idem 

 quoque putamen parum contufum , quod ab aliis mi- 

 ll utum conteritur , muriaque infufum' condimento, At- 



daagelyks gebruik , maar 



'.peekelde Nooten 



maakt uit de fcbelle op 



oet tot 

 ewaart 



geprepareert en klem gevreeven , ook een Marmillada , die 



men in ^lermnie aoosjes giet , en zoo wel tot ba 



Medicyne gebruikte. De groene fcbellen werden 



naa 



rft met water opgekookt , „ 



r geftwfti 1 welk als dan een aangenaame koft is , ryns 

 m fmaak , gelyk geftoofde Jamboezen of Queperen. De 

 Iffte groene febel een weinig gekneuft , (zommige vry- 

 nze klein) en in peekel gedaan , dient mede tot een Atiar 



orjlecbte Luiden 3 (om als toefpys te nuttigen,en appetyt te 

































t 



\ 













W* 



mm- 





