\ 





• 









II Boek. XVI Hooftft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



volyitur nunc majore nunc minorc quantitate , ita ut 



citrinum nihil aliud fit nifi cor & interna arboris fub- 

 ftantia , e contra occurrUnt quoque arbores , quae ni- 

 hil aliud nifi album ferunt lignum , nullumque vel pa- 

 rum admodum citrini in meditullio. 



U SandeUbout beeft mede bet voitte om zig, betesnemin, 

 bet andere meer , zo dat bet eeele . anders met en is . als 



men 



boom : door en tesjen vind men 





Exterius has arbores nullam habent differentiam , un- 

 de & incolae illas dignofcere nequeunt , licet eradicen- 

 tur vel amputentur ; fed compertum eft locum natalem 

 maxime differre.' Sandalum autem e lonquinquo non 

 diftingui poteft abaliis filveftribus arboribus, excepto, 

 quod ejus cortex fit cinereus cum pauxillo ruffi mix- 

 tus, tenuis, acdurus, & in junioribus arboribus li- 

 no firmifiime nexus , in vetuftis vero lamellatim dif- 

 filit , unde plurima trunci pars nuda apparet , altitudi- 

 nem habet J uglandis , ramique fefe diftinguUnt in mul- 



tos tenues & minores ramulos,in quibus folia erucia- 

 tim funt oppofita. ■ < 



>f 



dan bet voitte , met geen 



k 



* 



Van buiten bebken de boomen ganfeb geen onderfeb 

 en daarom konnenze de Inlanders in X kappen ookniet on- 

 derkennen , maar men beeft ervaren , dat deplaatzen , daar- 

 ze groeyen , wel bet meefle verfebil maken. Den Sandel- 

 boom en is van verre niet <wel te onderfcheiden van ande- 

 re wilde boomen , dan alleen daar aan > dat zyne feborffe 

 ligt-graauw is met wot ros gemengt * dun , en hart , mids- 

 gaders aan de jonge boomen vafi aan y t bout klevende , dog 

 OQfU de oude met lappen affpringende 3 waar door men 



tfte van denjlam bloot ziet : Hy beeft 



bun 





Qua? vulgaris funt formae , fere inftar illorum Vol- 

 ring® feu Microphalli , fed non ita funt crafla, qua- 

 tuor transverfales digitos longa & tres lata , oris ae- 

 qualibus, multisque parallelis venulis,uti in Varinga, 

 ab utraque parte protuberantia ; in junioribus arbo- 

 ribus intenfe viridia funt , in vetuftis vero pallida vel 



f veele dunne en korte ryskens , daar aan de bladeren in 't 

 kruis tegens malkanderen overftaan. 



Dezelve zyn van gemeene gedaante enfehier ah die van 

 Varinga o/Microphyllos, docb zo dik niet, vier dwers- 

 vingers lank ; en drie breet* met effene kanten , en veele 

 fyne par allele adertjes, gelyk dezelve Varinga ,. te voeder- 

 zyden uitfteekende : Aan de jonge boomen zynze boog-groen 



rf ivat na den geelen trekkende 



flavefcentia. Ramuli copiofe hifce gaudent foliis , co- De ryskens zyn vol met deze bladeren , en maken 







funt inftar" curtarum Olivarum , quales 



mamque formant denfam : De floribus mihi non con- 



ftat , vel quicquam eft memoratum , natique Timoren- 



fes de illis mini nil certi dicere norunt, quum in tarn 



altis & filveftribus arboribus haud multum appareant ; 



juxta vero Garziae relationem ex coeruleo eflent ni- 

 gricantes. 



Fruftus 



funt , quae circa Algieream & in Barbaria crefcunt , 

 vel inftar baccarum Lauri , diverfi colon's juxta il-. 

 lorum maturitatem , primo enim virefcunt , ac dein 

 ex cceruleo nigri funt. Siccati hi fru&us ore mandu- 

 cati, illud oblcure rtibro feupurpureo tingunt colo- 

 re, rari autem ad maturitatem perveniunt, nee faci- 

 le conquiri poflunt , quum facile decidant , atque 

 ab avious certis , quas fturnorum eft fpecies , avide 

 comedantur ; quosque hinc inde cum fimo per fil- 

 vas ferunt , unde de novo arbufculae progerminant , 

 titi arbores Nucis Myrifticae in Banda per nucum de- 



voratores propagantur. 



te kruin : Van 't bloeizel is my niets voorgekomen , nog 

 overgefebreven* en de naturelle Timoreezen weten daar 

 van ook niets te zeggen , om dat bet aan die booge en veil-, 



JL -- - • • — Garzias/d?ry/Fj 



blaauwenfwartacbtig 



£. 



die 



De vrucbten zyn, als korte <Olyv 



omtrent Algiers 



Sandalas ha? arbores ita crefcentes , fi in ligno recen- 



t\ & ficco nullum praebent odorem , turn relinquen- be 

 dx funt, donee penitus fint vetufta; , cujus indicium 



f en in JBarbarien voaffen , of als 

 nuazeiaren , verfebeiden van koleur , na baar rypbeit : 

 want eerjl zynze groen , en ten laatjlen blaauw-Jwart : 

 Be gedroogde, in den mont geknaut wordende, vervcen 

 denzelven met een bruin-purpere of paarze coleur ; docb 

 weinige daar van komen tot perfettie , en men kanze niet 

 <wel bekomen , om datze te ligt afvallen , en van bet ge- 

 vogelte , (zynde een zoorte van Sprewwen) zo graag ge- 

 eten worden : En dieze dan daar na door den afgang 

 ier en daar in 't Bofcb zaayen ; waar van jonge boomp- 

 ?s voort komen , gelyk de Nootemufcaat - boomen in Banda 

 oor de Noot-eeters voortgeteelt voerden. 

 Dewylde voornoemde Sandelboomen nu zoo groeyen, beb- 



nde aah baar bout 9 nog vers en droog zynde, J ~ 



ifte reuk , zo moet men ze dierbalven laten ft 



eft, uti diftum fuit, quum folia incipiant flavefcere, datze volkomen oud werden, waar van betteeken is #?- 

 ac cum plurimis decidant rachibus, ac trunci cortex lykgezegt, als de bladeren beginnen geel 

 difcedat, quo lignum albicans apparet, tumqueetiam --* ' " * * " 



hae arbores rarum praebent odorem , quemque nul- 

 lus facile percipere poteft, nifi indigent, quia juven- 

 tute illl adfueti funt , hasque tradlavere arbores , 

 hincque peregrinis mercatoribus perfuaferunt , omne 

 Sandalum non bonse fore notae , fi a peregrinis caede- 

 retur, in qua fententia illis efle conceditur , quum 

 peregrinis difficile foret filveftres illos ac vaftos per- 

 meare montes , illaque reducere ingentia frufta , urf- 

 de , quum cum peregrinis mercatoribus padtum inie- 

 runt, ut ipfis navem hoc ligno plenam tradant (quod 

 fmgularibus & irregularibus fit ceremoniis & officiis ) 

 regem fui populi in lilvas mittunt ad arbores caeden- 

 as : Hujus riatu maximus per horam in filva placide 

 fefe fiftit , Oculos in altum attollens , dein incipit ar- 

 borem caedere, fique bonum obfervet odorem, turn 

 reliqui omnes arboris caefionem promovent, fin vero 

 ille in arbore non gratum percipiat odorem , turn per 

 ilium diem caefionem differt, illud vero plerumque in- 

 ftituitur luna non lucefcente. 



ifte ryskens afvallen, midsgaders de feborffe 



ft am afvoykt 



weinig 



ddn. bebben deze boomen 



if 



{ 



mede omgegaan beb ■....._, ... _ . tmwmm „„ v ,„„„„ v 



Koopluiden ook voys gemaakt , dat al bet Sandel-iiout niet 

 deugen zoude $ dat van ymant anders dan de eigenaars , en 

 inboorlingen gekapt wierde > in welk gevoelen men baar 

 laat blyven , om dat bet de vreemde docb befwaarlyk zou- 

 de vallen , in dat ivoefte gebergte- te gaan , en die fware 

 moten af te flepen , wesbalven zy lieden met de vreemde 

 Koopluiden bet verding gemaakt bebbende , om eenfebeeps- 

 lading bout aan dezelve te lever en (bet nvelk ook met zeld- 

 zaame , en ftuurze complimenten toegaat) zo zenden zy 

 een troep van baar Volk in 't Bofcb , om de boomen te 

 vellen : En wanneer dan den oudften onder den troep een 

 uur in *t Bofcb ftil geftaan beeft , met zyn oogen opwaarts 

 ziende , zo begint by aan een boom te kappen : En zo by 

 *tr eengoede reuk by vind, dangdan alle de andere met 



kapp 





Incolae antea folebant radices cum tritfici parte 



maan, 



maar zo de oudjte aan de eerjle boom 

 nnd y danfebeiden zy y er voor dien dag 

 gefebiet dit kappen met een donkere 





* 4 



De Inlanders pleegen ook van ouds 



t 





duos tresve fupra terram pedes longa relinquere , Jlaan met een Jluk des ftdms 



an vero talis truricus de novo progerminet , noftrates 

 cognofcere non potuerunt, quum diverfo illud retu- 

 lerunt modo , quod forte Fortugallis notum erit 

 quum hi fint magis vicini illi loco , in quo Sandalum 

 plurimum crefcit. 



Arbores ipfae binas fsepe ulnas funt craflfe in diame- 

 tro , atque harum faepius per depurationem tanta con- 

 fumitur pars, ut vix ulnae craflities fuperfit, quae fa- 

 tis magna tamen exhibet frufta. Hodie autem noftro- 

 rum rogatu totam cum radicibus exltirpant arborem 3 



Tom. II. w quum 



yarde, docb of die vieder 

 \e niet konnen te weten foment om dat verfcbeidenU 

 daar van gefproken werd : Docb 't welk mijfcbien de 



w onbekent 



plaatsl daar bet meefte Sandel 



aan 



V r 



De boomen werden wel twee vaademen dik in de ronfe* 

 daar van werd in betfeboonmaken wel zo veel af gekapt y • 

 \ 'er maar fcbBars een vadem overblyft > y t welk dan 



Jlukken zyn: bedensdaags kappenze , op bet. 



verzoek van de onze y den boom met 



F2 



om 











• 



« 











* 



