



74 



HERBARII AMBO 



E NS I S Liber II. cap. XXV 



per infulas ad Eurum fitas ac forte ufque ad Novam 

 Guineam , in Boero & Cerama totos occupat montes, 

 acvixullam in fuo diftriclu admittit arborem, excep- 

 ta CaJuarina Montana , aliifque fimihbus ficcis arbo- 

 ribus , quas circa Me tolerat , prafertim in Ley- 

 timora montibus poft Caftellum Vicloriam : Atqueuti 

 dicitur, pagus Kilang nomen ex hac arbore traxit, 

 GULim fit exftruftus in colle , qui antea totus occupa- 

 tus erat ab hifce arboribus , uti hie traftus plures tales 

 profert arbores.- Raro prope litus occunrit , led in 

 montibus ad Bombarda diftantiam a htore fele offert: 



toe, op 



$ 



mijfcbien tot Nov 



der boom in zyn dijt 

 Montana , en anae\ 



Kaileel Vict 



>P 



men , die by aan de kanten by zig lyt 



let gebergte van Leytimor, acioter bet 



en zo men zegt , beeft de Negory Kilang baar naam bier 



van gekreegen , om datze gebowwt is op een beuvel , die 



te vooren vol van deze boomen was , gelyk bet difiricl van 



de Negory nog is. Digt aan fir ant ziet men bem niet of 



zelden 



fferminat 



fitis. 



s ac rngiais muuuuuo uv« i».vw &w~ 



ipfis vicinis ac radii's folaribus melius expo 



Kanon-Ji 

 ifgelegen , begint by zig te zertoonen : Op 



plaatzen 



ift 



voortkomen 



JU u 



£>£> 



Ufus. Huius arboris cortex plurimum in ufu 



-ft 



De fcborjfe van deze boom is meefi 



Moluccis 

 interponitur 



ne&itur 

 Marina 



immers by de Amboineezen , en in alle de Moluccos , te 

 weten , tot bet digt maken van hare vaartuigen , wer- 



ijfcben de voegen gelegt, ah men de eene plank op 



/ 



ftiffime obfolidat , ita ut Indis loco ftupa inferviat. 

 Mud autem habet vitium , ut junfturis inditus lele 



de andere veil zetten , 



fwelt in bet Zee-water op , en maakt de vaartuig 



dig 



ball 



ronrrahat atque excidat, quod picando tamen fatis by beef t wederom die foute 

 contranat acquc CA , h ,.*- . p vnramr j> a . fn M ;w* 't welk ester 



prohibetur. Cortex hie generah nomine vocatur Ba- 

 ru quod nomen commune eft omnibus rebus, quas 

 adhibentur ad navigia obfolidanda : Et licet hie cor- 

 tex decorticetur, arbor hxc eodem in loco novum 

 iterum producit corticem , vulnufque intra aliquot 



. r r^;- mm i'r» QiiKprP fir 



zo dat by by deze Indianen voor <werk dient. Do± 



inkrimpt 



kalefai 

 naamt 

 bruikt 



Deze bajt 



genoegzaam 



tot bet ftopptn - 

 Hoenjoel by eigentlyk tot 



gemeen aan al bet geen men ge- 

 en breeuwen van vaartuigen: 



Subere 



deze baft afgetrokken > 

 nieuive op dezelfde pic 



zo krygt den boom al wederom een 



Fru&us vel Baccae Amboinenfibus nullo funt in ufu, 

 quod magis ipforum ignorantiae adferibo , quam quod 



Kork-boom gefchiet 



De vrucbten of bezien bebben by de Amboinee 



Javanenfes 

 Amboinenfibus enim major vis aromatica percipitur , 

 vel faltem fapor penetrantior eft quam in lis, qui in 

 Tavanorum ciftis aromaticis traniTeruntur , qui pluri- 

 mum infipidi funt, quum in Javaipfa non crefcant, 



fed in Borneo. * . . . 



In fapore tamen aliqua eft differentia, in Amboi- 



gebruik 



<welk ik meer baar onnvetenbeit toefchry 



j 



vaanfebe : want men bevint in de Amboinfcbe meer fpe- 

 ceryacbtigbeit , of immers merkelyker fmaak dan in de ge- 

 ne , die in de Javaanfcbe Kruit-dozen overkomen , dewel 



»ft zonderjmaak zyn, om datze op Java zelfs niei 



affen , maar op 

 Daar is ecbte\ 



nenfibus enim baccis magis 



rfcbeifi in de fmaak 



J 



fint, fine dubio magis aromaticus eft, in ut 

 men fine aliquo fervore , unde concludo , J 

 Borneas has baccas non fiiiffe decerntas ex 

 latifolia, fed ex fubfequenti anguftifolia , u 



fubfequ 



want in de Amboinfcbe bezien is by bersacbtiger , en ft 

 ker , met meer der zamentrekking , maar in de Javaanfcbe 

 (zo zy vers zyn) is by buiten twyffel fpeceryacbtige\ 

 docb in beide zonder eenige bitte , waar uit ik giffe , d 

 de Javaanfcbe en Borneefcbe niet van deze groot-bladii 

 Caju-Puti komen, maar van J t volgende klein-bladig 



Kapittel uitftelle 



Cortex tener cum pauxillo Curcuma & Tamaryn De jonge fcborjfe met een iveinig Curcuma en Tama 



mafticatus 



extrahit , iV- que depurat. Folia fi aqua incoquantur 



opopene Apofi 



lunt 



Lagondi 



form are 



Lignum hucusque raro foit in ufu : 

 ac pracipue UliafTenfes ex hoc afleres 

 bant pro minoribus navigiis , quodque etiam nunc 

 adhibent, fi aliud deficiat lignum, quum lllud qui- 



ryn s ^u»- w , , 



etter uit , en zuivert dezelve. 

 kookt met die van Lagondi , 

 verdryven bet moeyelyk jeuken. 





De bladeren in water ge 

 % daar mede gtwaffen 



K 



Ret bout is tot nog toe ook in klein gebruik geweeft 



De Amboineezen , inzonderbeit in de Uliajferspl 



planken 



gebrek 



fit 



ufum 



poft 



ir byfi 

 Daar 



bout, 



en onze Natie bebben bet na 't jaar 1670. in grcoterge- 



tan'um ad adium adhibet exftruftionem , ad quam , uti bruik gebragt , nemende 't zelve niet alleen tat den buis- 

 diftum eft , non admodum eft durabile , nee valet , fed Uuw , waar toe bet ecbter , als gezegt , zo wel niet 

 etiam ad coftas & fulcra majorum navium, ad qua 

 bonumac durabile obfervarunt,unde & plunma filva 



_ r „:««- r*«A«nit«% \7iA>rvrinm mm lunt 



waar toe bet ecbter , als gezegt , zo wel niet 



maar ook tot inbouten en ribbenvan groote vaar- 



daar zy 9 t goet en durabelder toebevonde?i bebben , 



Caftellum Vidloriam 



excifc. 



^^Kelam in Occidentalisms crefcens infuhs,uti 

 inTava, Borneo, & Malacca, graciliorem habet trun- 

 cum, non ultra crus crafTum, qui inftar Pice* engi- 

 tur , ad altitudinem quinque fexve ulnarum. Hjus 

 folia funt pinguiora ac latiora, & lignum quoque du- 

 rum eft ac grave: Tbi crefcit non in montibus, fed in 

 rlanis campis & juxta fluminura ripas in argilla rubra. 

 Fiuslisniim ibi infervit ad poftes &• coftas, quae gra- 



^bent pondus, propter folidum ejusro- 



3ontibus infervit, qui ab una Calappo 



_.jm extenduntur , quos Tiffadores tran- 



fqu 



tut gen , 



en waar door de meefte Boffcben rondom bet Cafteel Vi 



ftoria nu ook al uitgekapt zyn. 



De Caju-Kelam in de Wefterfche Eilanden vallende 

 als op Java , Borneo , en Malacca , is wat ranker vai 

 ftam , niet boven een dye dik , zo regt als een fparre , 

 vyf en zes vademen boog. De bladeren zyn wat vetter 

 en breder , en bet bout is mede hart en /waar : Het waft 



en 



fufti 



ift niet op de bergen , maar op 

 en langs de Revier --kanten , daar bet roode k 

 Het bout is aldaar gebruikelyk tot fparren en ru 

 eenige fwaarte moeten dragen, wegens hare ft 

 als mede om de bruggen van de eene Calapp 



beeft 



malkanderen 



Teifferaers overlop 



Bambofis fit. Hujus cortex ficcus feu Baru adhibe- met de Bamboezen doet. 



baft of Baru wert 



fed 



pui Oleo Miniac-Caju mixtus, ad faces & a 

 fbrmnndas, quod oleum ex arbore Koring el 

 qur* folia habet inftar Mangji alhi , fioue huju 

 cus incidatur, vel foramen in illo perforetur, 

 ipnis huic fubftruatur lentus , turn Oleum hoc 



gebruikt niet alleen , om in de voegen van de vaartuig 



maar 



gemengt zynde y toortzen of kaarfjen daar 



ring , dewelke bladeren beeft 



Olie getapt 



Mangi 



» 



lat 



den ftam kapt of etngat daar m wm *> 



en 







