I 





V 



llSoek. XXX. Hooftjl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



tali India transferunt , quum , uti diftum eft , recen- 

 tius ac citius ex infulis Caribasis vel ex Alexandria 

 comparari poflint. 



men 



befte die van. Cambaj 



ezen ook.ua 



Nederlanders voeren der geen uit Ooft 





UJt 



Pulpa hasc medicinalis calore ac humiditate 



temperata eft, fed calor praevalet, de ejus vero viri- 

 bus ac ufu omnia hie enarrare nolo , quum in aliis 

 fatis inveniantur libris ; mirandum vero eft Medica- 



hoc* cui Europaei noftri Chirurgi tantam 



mentum 



ratione 



uti 



diae incolis tarn parum aeftimari , licet ubique , 

 di&umeft, ibi occurrat. Malaicenfes enim, Java- 

 ni , Macaffarenfes , aliique vix dignum cenfent , ut aflli- 

 matur, immo vulgus tanquam nocivum habet , atque 

 -quamdiu aliud quoddam purgans fibi poflint compa- 

 rare, has fiftulas non adhibebunt: Hoc autem neuti- 



Medicamenti • fed incolarum ignorantias 



om dat menze > als gezegt > verfeber 



ribifebe Eilanden , of uit Alexandrien bekomen kan. 



Gebruik. Dit Medicynale merg is in bitte en vogtig- 

 beit getempert 9 docb de bitte wat meerder , van zyn 

 kragten, en gebruik wil ik bier dies niet opbalen y om 

 dat men 't zelve in andere boeken genoegzaam vint ; en 

 bet is te verwonderen dat dit Medicament > bet welk on- 

 ze Europiaanfcbe Meejlers > niet zonder reden > zo veel 

 nuttigbeit toefcbryven y by de Inwoonders van Water- 

 Indien zo weinig geacbt wert , boewelbet, als gezegt, 

 over al te vinden is: Want de Maleyc— ** 



Macajfaren &c. acbten bet qualyk wa 



j 



men 



gen 



j a bet gemeene volkje bond bet voor een febadelyk 

 en zo lang zy eenige andere purgatien konnen kry- 



deze ftokken 



attribuendum eft , multi autem horum per Europasos OT(?n daarom geenzints de ondeugden van 't Medicament , 

 noftfos melius edocti funt, noftroque modo jam inci- ~* r * - * * * T ' * ■ "' 



piunt eo uci. Vulgo non amatur haec pulpa in aqua 

 vel alio quovis liquore foluta , ut forbendo aflumatur, 

 folebant autem has fiftulas exfugere , hisque fuperbi- 

 bere quendam potum , vel aliquem fuperedere ci- 

 bum , ne tantam excitaret palato ac guise naufeam. 

 Videtur autem Javanos aliosque Indos ab ufu harum 

 fiftularum abhorruifle , quum antiqua inter vulgus fa- 

 bula jam fu'erit fparfa , atque a plurimis credita , vac- 

 cas fub hifce arboribus virides comedentes fihquas, 

 inde non tantum in Diarrhaeam incidere , fed lllos 

 etiam , qui earum vefcebantur carne , quod vero jam 

 diu a Garziaab Horto Libr. I. Cap. 29. alnsque fuit 

 refutatum. 



rigt 



Europ 



tfebry 



Want 



men daar niet of 



jp onze manier 







> 



VI* 





• Virides ac molles fiftulae a Portugallis primum in 

 aqua parum ebulliuntur, ac dein iterum — r - +"' 



n . 9 exficcantur 



faccharoqu „ \ . 



in Portugalliam transferunt m ufum femmarum , pue- 



aliorumque tenerorum hominum, feceflum 



• " * "* - - - Eundem in ufum fimili- 



rorum , 



enim fine moleftia caufiant. 



w confervam praeparantur tarn mte- 



£~quam~contrki. Pulpa ex his fiftulis extra&a ope 

 aquae calidae, ac iterum in Eleftuarium craffum rei- 

 da&a fine potu comedi poteft, addita •""*- 



beris ac feminisAnifi quantitate ad abd 

 norumque tormina praecavenda , quibus delicati homi- 

 nes alias faepe obnoxii funt. Qui debih laborant 

 ftomacho mucofisque ac flaccidis vexantur inteftinis, 

 non multum hanc pulpam in ufum adhibere debent , 

 quum ventriculo noceat , nifi aliquid Rbei vel Myro- 

 balani addatur. . 





Pueri cum his quoque ludunt viridibus fiftulis, quas 

 in armillas fleftunt, facile enim fine fiffuris compli- 



ante 



per ufurpanda 

 ducat , 



CHI biuwuiat tiw *" 



depurandam duab 



horis ante cibum , quum crafla haec pulpa 



fatis digefta fit , nifi per cibum fimul adjuvetur 



in ventriculo diu retinere illam oportet , quum ipfi adeo 



ter> of eenige vogtigbeit zo dun maakt , dat men 'tin* 

 drinken moet , maar men plag de ftokken uit de band te 

 eeten 3 en daar dan een dronk op te doen, of eenige koft 

 daar op te nuttigen : Op dat bet zo veel tvalging in de 

 mont , en keele niet zoude verwekken. Het febynt , dat de 

 Javanen en andere Indianen van y t gebruik aezer pypen 

 ifgefcbrikt zyn, omdatal een oudfabeltje onder de ge- 



n gekomen , en 00k by de meefte ten deele gelooft 

 is , d at de Koeyen onder deze boomen eroene pypen afwei- 

 dende, daar van niet alleen zelfs de buik-loop krygen 9 

 maar 00k de gene , die van boar vleis eeten , bet ivelk al 

 lange voor dezen door Garzias ab Horto , Lib. 1 Cap. 



29. en van andere wederlegt is. 



De groene weeke pypen nverden door de Portugeezen 

 eerft in water ivat opgekookt , daar na weder gedroogt p 

 en met zuiker ingelegt , en zo voeren zyze met gebeele 

 vaatjes na Portugaal \ tot gebruik van vrowvoen, kin- 

 der s , en andere teere menjeben: Want zy verwekken 

 kamer-gank , zonder moeite : Tot den zelfften einde , en 

 op gelyke manier ivert 00k de bloeme tot een conferf ge- 

 maakt , zo voel beel als gevreven zynde. Het merg uit 

 deze pypen getrokken met warm water , en weder tot een 

 dik Eleftuarium gebragt , kan men 00k wel uit de band 

 eeten zonder eenige vogtigbeit daar by te doen, maar wel 

 met een weinig Gember en Anys-zaat, om daar doot 

 voor te komen de fnyding in de buik , of darmen , deweU 

 ke anders tengere menjehen van dit merg onderworpen 

 zyn : Ook moeten bet de gene , die flap van maag , en 

 jlibberig van ingewant zyn , niet veel gebruiken , om dat 

 bet de maage binderlyk is, of dienen wat Rbabarber of 

 Mirobalanen daar by te doen. 



De kinder s fpeelen ook met de groene pypen , dezelve 

 tot armbanden makende, want zylaten z/g zonder febeu- 

 ren feenemaal t'zamen buigen , en met een draatje door- 

 fteeken : Zy moeten altyd voor y t eeten gebruikt werden , 

 te weten , om de buik Jlegts week te maaken , een balf 



maar om de meren , en 



nee 



paar uuren te voor en , om dat dit dikke me 

 \ zakken wil , dan wanneer bet door de koft 



anders 

 ne 



obftet atque porro notandum eft , Cafiiam non tan- dergedrukt : In de maage dient bet ook niet lange te bly- 



turn inteltina expurgare 



fed 



penetrare partes , ad renes nempe ac veficam , qui- 



infervit , quum illas 



rum que 



'- 



ven , om dat bet bem zo tegen ts> en voaar by men 

 nog weten moet , dat de Cajjta niet alleen de darmen 

 vert , maar ook tot de afgelegene party en doordringt , 



en 



Caflfe 



pynen verza 



nerare humores, ac dein etiam pituitofos diffolyere, 

 q\x\ in anguftis h^rpnr nftife . ibiaue obftruftiones 



fenfim deglutiatur 



eigentlyke kragt van Cajfia is wel de galacbtig 



Jlym, 



)f afte zetten, maar daar na 

 ook aan « en inzonderbeit die in 



casnam 



arris 



obnoxii funt , atque anhelofi & Afthmatici fiunt ; con- 

 tra omnes porro renum morbos tanquam fecretum 

 habetur remedium , fi pulpa hasc cum Liqueritfa & 

 Saccharo mixta ingeratur , immo dicitur , fi tali modo 



naauwe paJTagie fteeken , en aldaar verflopping veroorza- 

 ken : Na den eeten > als menjlapen wilgaan , een weinig 

 ingenomen^t zelve lanzzaam door/likkenae ,belpt die gene > 

 die met zinkingen op de borft , en daar uit ontftaande 

 kort-aa]Jembeit gequelt zyn , tegens alle gebreeken der nie- 

 ten wort bet voor eenfecreete remedie gebouden , als men 

 merg met zoetbout en zuiker mengt , en zo inneemt : 



praeparata haec fepius adfumatur, calculos renum J a men zezt dat die gene, die bet dikwils gebruiken 



praecavere. 



Bontius libr. 6. cap. io. Terebinthinam admifcet 

 Venetam , uti turque ilia ad renes & Gonorrhaeam depu- 

 randam , ubi & etiam monet, Cafliam in India Ori en- 

 tali non effe ufurpandam in Dyfenteria , Cholera bi- 



bevryt 



mgt 9 er Veneetfcbe Terpen 



, en gebruikt bet, om de meren en Gonorrhse 



ieren> alwaar by ook waarfebouwt , dat men 



CaJJia in Ooft-Indien niet gebruiken moet in roode-loop 



L3 



gal 





i 



I 



-v. 



