r 



i 







llBoek. XXXI. moftjt. AMBOINSCHE KAUYDBbEtf 





ac fungofum fere inftar Gabba Gabba , unde non eft 

 in ufu: Si autem forte fortuna accidat, ut quis puj- 

 facione harum fiftularum Mas in dorfo fuo frangat, 

 pro malo habent id omine , quum tamen bona fit for- 

 tuna , ac melius , hanc frangi iiftulara quam ipfum dor- 

 fum. 



Non erit inutile , ut puto , quasdam hie fubjungere 

 arbores , quae talia gcrunt folia , fimilesque filiquas , 

 licet me lateat, an praecedentibus fint affines nee ne, 

 quum ex aliorum relatu illas defcribam. 





e- 



a- 



/ 



Andawas feu Dawas arbor eft in Baleya crefcens 

 maximeque affinis eft praecedentibus , folia enim 

 rit fimilia acido Blimbingho, floresque ex albo 

 vefcentes, forma Bonga-Manoor, frudtus autem in- 

 ftar Cannae fiftulae, fed nunquam ita nigrefcunt; ejus 

 oflicula autem funt magis nigricantia ac rugofiora 



3uam in antecedentibus , ac pulpa in album Capock 

 egeneraret, cumque vento evanefceret , fique ar- 

 boris cortex incidatur , lac effunderet copiofum , quod 

 oculis nocet, quo a praecedentibus , quae hoc defti- 

 tuuntur lade , differret : Ejus lignum eft album ac 

 tenuibus conftat fibris, ex quo prius ficcato telorum, 

 Kriffe dittorum , va 



exunoformant frufto, nee cum Rottahgh obvolvunt, 

 uti Macaflfaren fes hoc faciunt. Poftes, uti dicitur, 

 inde etiam fabricarentur in Regum palatiis , ac proin- 

 de vulgo prohibitum eflet , illas caedere arbores , qua- 

 rum trunci aliquando binos homines crafll funt. 



Baleyenfes perhibent, damnatorum animas fubhac 



Krijft 



excruciari 



& ardenti 



. 





bus inponuntur oculis. 



In Macaflara alia fimilis invenitur arbor, talia gerens 

 folia ac fruftus, Bilalangb di&a, fed hsec intus gerit 

 durum ac fufcum cor , ex quo Regum ciftae Tabaca- 



riae, ac Pinango-thecse fabricantur, ut & aliae corbiculae, 

 quum -■-••* 



Noftri 





lignum pro Ligno Caliaturenfi habent, quod alias 

 ex ora Coromandelenfi adfertur, Macaflarenfes vero 

 dicunt ab illo differre, quum Bilalangb color fit pal- 

 lidior quam Caliaturenfis : magisque pallidum colo- 

 rem habet aliud lignum Catudju vocatum. Utraque 

 vero fructus filiquofos gerit , parvaque folia , qua: 

 in Macalfara inveniuntur prope areas & in hortis 

 plantatae. In Celebes ora Onentali circa Tambucco 

 Canna Fiftula Silveftris frequenter occurrit , vocatur- 

 que ibi Ke-Ule -vel Caju-Ular, h. e. arbor viperina a 

 forma fru&uum , qui ibi longiores funt, quam aliis 

 in locis. In filvis crefcit, nee fruftus funt in 'ufu, 

 fed vetuftiores ejus trunci ibi expetuntur ac colligun- 

 tur ad poftes fabricandos pro aedibus magnatum , qui 

 vero graves funt ac difficulter ex filvis petuntur, 

 funt tamen durables immo fub ipfa terra, lignumque 

 habent elcgans, politum , folidum , & flavum , quod cir- 

 ca cor ruffum ac fufcum eft. Ejus fruftus anno 1680 

 mihi transmifli magnam exhibebant differentiam a 

 vera Canna fiftula, multo enim longiores erant, tres 

 circiter pedes longi, ultra digitum crafli , colons nigri, 

 & externe in obfeuros divih articulos inftar Vipera- 

 111m ventris , intusque gerebant tales quoque cellulas, 

 quales in vera apparent, in quavis vero loco pulpae 

 crafliusculus locatus erat difcus , acfi parvi efTet alvei 



fftagt beeft 



gebeurt 



%ns als Gabba 



eval 



at iemant deze Jlokken , of pypen , door 't klop 

 rugge breekt , zo bouden zy 't voor een ortge 

 J ar bet nogtans notoir een groot geluk is, 



lompen Jt 



Ret en zal myns oorjeels niet ondienftig wezen , nog 

 eenige andere boomen bier by te voegen , die mede zodant- 

 ge of diergelyke bladeren en bouwen dragen , alboewel my 

 onbekent is , pfze met de voorige eenige gemeenfebap beb- 

 ben , of met , als zynde befebreven uit bet verbaal van 

 andere. 



Andawas 0/ Da was, is een boom opBaly waffende, en 

 bebbende wel de meejie gemeenfebap met de voorgaande , 

 'want by zoude mede bladeren bebben , gelyk de zuure 

 Bkmbmgs, de bloemen wit-geel , van fatzoen als de Bon- 

 ga Manoor, de vrucbten als de Canna Fiftula , doebzou- 

 den noott zofwart werden, de korrels fwarter en gerim- 

 pelder als de voorgaande, en bet merg zoude in wit Ca~ 

 pok veranderen , midsgaders met de wint weg ftuiven p 

 en als men in de feborffe kapt , zo zoude dour veel n,Ab 

 uitlopen , en dezelve fcbadelyk voor de oogen weft 



beeft 



rgaande , die deze melk 

 rfcbillen: Het 



fyndradig, uit bet welk, alvooren gedroogt zynde, 

 Kriffcbeden gemaakt werden , dewelke de Baliers uii 



een oeei jtuk nemen , en met met rottang 

 lyk de Macaffaren : Men zoude 00k. , zogt 

 len daar van maken in de Paleizen der Kor 

 om bet de gemeene man verbieden , dezt 

 iverdende deze ft am nsoel twee mannen dik 



kappi 



De 



mm geplaatft werden , en datze aldaar geftadig 

 pyn zouden gevoelen , als iemant die met Kriffenge* 



bladeren werden 00k op 



elegt. 



fteeken 

 De, 

 fteeken 



Op Macaffar Seeft men nog een andere boom, 



•yke bladeren envrubten, Bihhngh genaamt , docbdie 

 ft van binnen een bard, en bruin bert, waar uit de 

 Kvningen baar Tabak-en Pinang-dozen maken , als mede 

 andere Heine bakjes , omdatbefzeerbart, englatwert. 

 De onze bouden H zelve voor Caliatour s-bout , bet welk 

 anders van de kuft Coromandel komt , maar de Macaffa- 

 ren zegfren , dat bet daar van verfebilt , want bet £ila- 

 langh is ligter van coleur , als bet Caliatour s-bout , en 

 nogjigter is een ander bout Cajudju genaamt : Hebbende 



Trommelftokken , en kleine bladeren , 



en men vintze op Macaffi 

 de boven geplant. Op C 

 bucco is de wilde Canna Fiftula 

 daar Ke - Ule , of Caju-Ular , c 

 de gedaante van de vrucbten , d l 

 op de andere plaatzen. Hy waft 



de Negoryen , en h 

 kuft , omtrent Tarn 



aldaar 



gebruik , maar de oude ftammen wei 

 leeri en gezogt , om daar van ftylen te maken , tc 

 Heerenbaar, buizen, docb dewelkefwaar en moex 



Bofcb te balen : Zynde 00k durabel 



Ifs in de aarde, en bebbende mede eenfeb 

 , en licbt-geel bout , dat omtrent bet ber 

 nacbtig is. Deszelfs vrucbten my Ao. 1 

 tbragt , vertoonden een merkelyk verfebil 



>f 



Fiftula 



Van 



fwart 

 It. als 



luforii, ex crafTa , ficca , & lenta conftans fubftantia, merg, een dik febyfj 



mque hac planum recondebatur ofliculum , craffius 

 ac rotundius quam in Canna fiftula, unde mox co- 

 gnofecbam , non efle M edicinalem, fed filveftrem Can- 

 ruim fiftulam,quod etiam ita feCe habere poftea com- 

 peri , oflicula enim ejus feminalia terrae commifla ar- 



ofte t'zamen 



laag , in pla 



n een klein 1 



taaye fubft 



lag een 



fi 



ronder dan in de Canna Fiftula, waar 



maar 



tftris Canna Fiftula was , H welk ik 00k normals 



fupra defcripta funt: Lign 

 ^eftris Cannae fiftul; 



parva talia gerentcs folia , qualia zodanig hevonden beb , want de Zaden of Boontjes geplant 



com peri 



tnque folida, tenuibus conftantia fibris ac flava, do- 

 mefticse vero lignum circa cor in nigrum verge- 

 bat colorem , filveftris vero in obfeufe ruffum ten- 

 debat. In Celebe utraque unum idemque ha- 

 bet nomen Malaicenfe Caju radio, nempe , h. e. li- 

 gnum Regium, quum Reges ac Primores plerumqiie 

 er hifce lignis Medium fuarum poftes exftraant; Folia 

 Tom. II. cum 



bragten boompjes voort met diergelyke kleine bladeren 

 bier boven befebreven zyn : De bouten , zo van tami 

 wilde Canna Fiftula boomen , te weten , van oude flam 

 men , beb ik 00k by malkander gebad , en bevonden dezel 

 vefebier eenderUi te zyn,beiae digt, fyndradig , en ligt 

 geel , docb dat van de tamme , was omtrent betberl na 'j 

 Jwarte trekkende , maar dat van de wilde na 't donker 

 roffe: Op Celebes bebbenze beide eenderlei 



Caju radja , dat is Koninks 

 Koningen , en Crooten gemeenelyk de ftylt 



ft 



> 



