





HBoek. XXXIV. Hooftft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 97 



fulciendus eft , ut melius iftorum pondus faftineat : breeken , zulks men deze takken onderfiutten moet . om de 

 Si autem unus alterve horum juniorum decerpatur, fwaarte der vrucbten te beter te konneii draeen • En als 



reliqui majores funt & fuccofiores. Altera hujus pri- 

 mae majoris fpeciei varietas eft huic fimillima, vcl 

 paulo minor, qua? carnem habet internam albican- 

 tem, ex acido fatuam atque aquofam , quae vilior quo- 

 „ que habetur , quum vero haec varietas fubfequenti 

 teniae fneciei maxime fit affinis, pro una eademque 



of twee van de jonge vrucbten van de takken df- 



D 



ifierende te g 



ejlagte , de voorige nteefi gelyk , of voel <wat kleinder , 



Pomp 



zappig 



hanc habebimus. 



nvate\ 

 maar 



ynfcben laf , en 

 fleeter boud * 



gemeenfcbap beeft 

 zelve bouden. 



maar voor een met 



eft pallidum , folidum * ac nodofum 



non facile fifluras agens , ficcumqu 



Het bout is bleek, digt, en warrig, niet licbtfc 



manubria inftrumentorum lignariorum* praefertim ex 

 craffioribus radicibus, quod ftriatum ac venis diftin- 

 &um eft. 



Anni tempus. Florent in O&obri ac fubfequentibus 

 menfibus hae arbores , fru&usque in Aprili & Majo ma- 

 turefcunt. 



Nomen. Latine Limo Decumanus feu Malum Affy* 

 rium Decumanum : Malaice Lemon Caffomba 



eft ad rende, en droog 



Timmermans gereetfcbapp 

 dikke wortelen * die wat z 



uaam tot Jleelen 

 i • inzonderbeit dot 



ruber ab incarnato colore , 



Jamboa juxta Portugallicur 

 Pomp-Sites feu Adami poma 



Malaice vocant 

 quod proprie 



a quo 



tamen haec mala Indica multum differunt ; J 

 dicitur Djurru feu Djerru vel Djerru-Matsjang h. e. 

 Limo tigrinus: Macaflarenfibus Lemon Calucku h. e. 

 Limo Calapparius , ob magnitudinem & formam Calap- 

 pi. Belgice Pompelmoes vocatur. Sinenfibus vero Ju, 

 vel Noay. 



Locus. Hx arbores Indicjs his Orientalibus regio- 

 nibus non funt familiares, videnturque ex fuperiori- 

 bus regionibus quondam hue fuifle tranflatas , grub ab 

 amatoribus in hortis tantum coluntur tarn ob rruftus 

 quam fimul ob comae umbram , amplumque circa ar- 

 bores fabricant pedem lapideum , majoresque ramos 

 aflerculis alligant, arbores enim^quae comam habent 



Sayfoen. Zy bloeien in OEtobit 9 en db volgende maati* 

 den , ende vrucbten vcerden ryp in April en May. 



Naam. In 't Latyn Limo> Decumanus , of Malum 

 Aflyrium. Decumanum ; In *t Maleyts Lemon Caffont 

 ba , dat is > roode Limoen van de Vleefige coleur , zommi- 



e noemenze in 't Maleytt Jamboa , ha 



amboa, 



Appelen in Spangien 



lyk 



of 



rjcbillen: Op'tjavaans 



ni-Matsjang, dat is Limo Tigrinus; Op Ma 

 mon Calucku, dat is, Limo Calapparius, 



grootte 



cajfars Le- 



van baar 

 us: In 'tDuits Pom- 



is ; Op 9 t Sinees Iu , of Noay* 



Plaats. De Pompelmoes -boomen zyn by de Indianen irt 



deze Oofterfcbe quartieren niet gemeen , en bet febynt , 



datze uit eenige van de bovenlanden eertyds btrvoaarti 



overgebragt zyn , en de liefbebbers queekenze maar in baar 



ben 





de febaduwe van baar 



rondom 



r 



1 



sruftam 



truncum , non ita praeftantes cenfentur lis , quae humi- 

 liores funt , comamque gerunt amplam & extenfam ; 

 Amboinenfes non magni illas faciunt , fruclusque in 

 frigidioribus ipforum montibus crefcentes funt parvi 

 & acidi , arbores enim hae calidum atque planum a- 

 mant folum & locum , unde Bandenfes femDer melio- 



de fooaare takken op een Jlelling van latten : Werdende d 

 altumque & ereftum boomen , die baare kruin niet uitbreiden , en meeft regt 



flam bebben , zo goet niet geacbt 

 tgebreide. De Amboineezen maaken i 



iff en > zyn Klein en zuur : Want 



baare koude 



mint een vlakke , en warme plaatt : En waarom de Ban 

 daze altyd voot beter gebouden voerden dan de Amboin 



dius. 



fit call- fcbe y om datze aldaar een wwrmer g 





Fru&us 



pi 



editur , & 

 ejusque caro 



• 



vel fola vel cum Vino Hifpanico & faccharo praep 

 ta grato infervit refrigerio calidioribus diebus ; vinum 

 autem ipfi admiftum efficit, ut non ita facile tormina 

 abdominis fuboriantur; Si frudlus hie confeindatur, 

 cavendum eft, ne culter amarum penetrans corticem 

 tarnem ipfam tangat; vcl nc manibus, cjuibus cortex 

 avulfus eft,traftetur 5 quum faporem inde acquirat a- 

 ttiarum : Atque hinc ? ut rite aperiatur fruttus , ab utra- 

 que ejus fuperiore <Sc inferiore plana parte lamella 

 quasdam ablcindenda eft, inftar intcgumenti cruftuli, 

 ad pollicis crafficiem , donee rubra appareat caro, 

 tumque 



Gebruik. Deze vrucbt diettt maar alleen om raawto 

 eeten, en voert meeft by Bancquet-werk opgezet, zo 

 el bet vlees alleen , als met Spaanfcbe Wyn en zuiker 

 tbereid , *£ voelk een aangename verkoeling geeft in de 

 ete dagen > en de Wyn maakt , dat men daar zo licbt 

 enfnyding in de buik van krygt. In y t opfnyden moet 



fcbelle 



Q 



aantajl 



diep in % t vlees fnyde , oftc 



fcbelle afgetrokken beeft 



bitter efmaak en krygt: En daarom, als menze be 



, P 



men onder 



-ft voat affnyden , als een dekzel van een paf- 



corticis pars cultro prudenter fit auferenda vel ab- 

 fcindenda,ne caro ipfa laedatur. Nobilis 

 dtus eft in itineribus marinis « 



qua ratione reliqua tei> in de dikte van een duim y tot dat het roode vlees ge- 



men heft 

 doorfnyden van de reflet -ende fcbelle het mes zal zetteri 



poflit, &incorruptu 



quum diu confervari Het is 00k een beerlyke vrucbt op 



arbore decerpatur, & cura geratur , ne in terrain de- 

 cidat , fed e funiculi's fufpendatur in navibus : fique 

 in maris itinere comedatur, ftomachum refocillat, 

 fitimque fedat. 



Secunda /pedes in Banda occurrit , quse foliatnra 

 cum vulgari convenit , fed truncum habet altiorem , 

 creftosque ramos, ejusque folia funt rotundiora, at- 

 que ad oras magis ferrata , inferior autem folii pars 



menze maar 







etiam major. 



foliorum 



parva 



ac brevis , non autem in omnibus 9 ncc certam etiam 

 obfervant formam ; Ejus folia in totum feptem polli- 

 ces funt longa, eorumque inferior pars cordatafesqui, 



vel binos pollices longa eft , fuperior autem folii 

 pars circiter quatuor digitos lata eft , craflior autem 

 eft quam in vulgari , neque laterales coftx ita protu- 

 berant , foliumque iofum eft macis acuminatum , ac 



feu 



in 9 t afnemen van den boom zagt bandelt , en niet op dt 

 aarde laat plotzen: En dan zo met touvcljesopbangt y en 

 voerdende dan op Zee gegeten, zo ververfebenze de maag^ 

 en verflaan 00k den dor ft. 



2. In Banda beeft men een byzonder zoort 

 pelmoes - boomen , van bladeren de gemeene wel gelyk , 

 docb met een bogere flam , en regte takken , de bladeren 

 van voor en <wat r onder > en aan de kanten merkelykcr pe- 

 zaagt zynde , dan de gemeene , en met een bert , als aat 



van Letnoen Itam , of watgrooter : By den oorfpronk met 

 een klein kort doorntje y docb niet aan alle, en zy boa den 

 00k geen vajl fatzoen f de bladeren in *t gebeel tyn 7. 

 duhnen lanky en daar van bet bert jeander halve, oftvoei 

 duim, bet bovenfte blad is in de midden febaars viervin- 

 gers breet , wat dikke f dan aan de gemeene , en dedwers- 

 ribben zyn zo merkelyk of verbeven niet , vdn vobrenvoai 

 toegefpitjl 9 offpitzer toelopende , en een weinig geklooft 

 aimer e zyn daar en bovenook no? met onzefcbikte bozten 



I 



Tom. 



adi 



efform 



vel lent 



N 



kanten , ah ofze nog een cert ivildenf 



met 









\ 



