• 





llBoek. XLII. Hboftjl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 





"3 



CAPUT QUADRAGESIMUM 





\ 



SECUNDUM 



XLN. HOOFTSTUK 



I 





' 



/ 



1 









Aurantium Sinenfe. Lemon Manis 



Tsjina. 



■ 

 - 



I fruftus a quibusdam ex plebe Amboitrica. indi- 

 geni habentur , fed melius eft , fi cum caeteris 

 Aurantia Sinenfia vocentur ob fequentes in pri- 



Sineefe Oranje Appel - Boom 



H 



• 





beter 



mis rationes. 



. Hasc arbor paulo altior eft ac prascedens , ramis 

 ere&is, coma autem in rotundum extenfa eft & am- 

 plior: Folia funt anguftiora & acutiora quam antece- 

 dentis > tres quatuorve pollices longa , glabra , raris 

 coftis donata , odoris priori fimilis. Pars cordata 

 transverfum quoque digitum longa , fed adeo angufta , 

 utvix cordis forma dignofci poflit , fed paulo latior eft 

 quam Limonis Martinici: Juniores furculi longas & 

 anguftas gerunt fpinas, in adultis vero arboribus nul- 

 ls confpiciuntur. 



Fruftus duplicem habet formam , in una enim ar- 

 bore mala majora funt cjuam in altera: Majora enim 

 funt inftar praecedentis arboris vel paulo minora, 

 fphaerica, excepto quod prope pedunculum tuber ap- 

 pareat, & fuperius comprefla lint cum fovea inprefia. 



DEze vrucbten werden by eenige vanbetgemeenevolk 

 op Amboina voor inlands gebouden , maar men doet 



,» dat menze met de rneefte part Sineefe Ap- 

 pel s noemt , en zulks om de navolgende redenen. 



Be boom is wel zo boog , als de voorgaande , met regt 

 over eind fiaande takken , de kruin wat ronder , en meet 

 uitgebreit. De bladeren zyn watfmalder enfpitzer dan 



9 drie en vier duimenlank, gladt^ metweini* 

 ribben , van reuk als de voorige ; bet bert is mede em 

 dwers vinger lanky maar zofmal, dat men qualykdege- 

 daanie van een bert bekennen kan , docb ecbter nog wat 

 breeder als aan de Lemoen Martin. Dt ' 



de voorige 





jonge fcbeuten 



maar 



iffent boomen ziet men der 

 De vrucbt is van tweederlei gedaante , want de eene 

 m draagt grooter Appelen ah de andere: Zvndt d* 

 ootjle bykans als de voorgaande , of 



iteliqua corticis pars glabra eft, fed plurimis forami- fcbel is wel eft 



* 



nulis vel poris pertufa , fatis vero cralTus eft hie cor- 

 tex, fungofus ,& facile a carne feparari poteft, exter- 

 ne ex viridi nigrefcit , licet fruftus fit penitus matu- 

 rus; eftaue porro amarus, fulphureus , & fortiflimi 

 odoris, uque frangatur , talem emittit vaporem. 



Si haec malafuerintdecerpta,& aliquodpertempus 

 fuerint depofita, una parte ita lutefcunt acfi vera au- 

 rantia forent, fi vero in arbore matura & penitus fint 

 crocea , exfucca cenfentur atque inutilia , quxque ju- 

 ftam plerumque non acquifivere magnitudinem , fed 

 ita decidunt. Caro horum interna omnino eadem eft 

 cum ilia Hifpanicorum Aurantiorum y in plurima feg- 

 menta divifa , quas omnia in orbem fibi mutuo jun- 

 guntur* &in centro parvam formant cavitatem, fi- 

 que ufurpetur hie internus globus feu decorticatum 

 malum, caute deourandum eft a ficca fua lanugine$ 

 auae amara eft; Dein facile fingula feparari poflimt 

 tegmenta % comedj : Medulla naec interna eft fuk 



P 



fteel een bult bebben , en van 



t; de reft van de 



kelyke gaatjes , of 



en laat zig ligt van bet 



gevende. 



if trekken^ van buiten blyftzefi 

 I , al iffe ook gebeel ryp : wy der s bitter , fi 

 fterk van reuk , in H breeken ten damp v 



Appelen , wanneeze zyn afgeplukt 



lang leggen , werden aan de eene zyde zo eeel als Oranje 

 Appels , maar die aan den boom gebeel Reel werden , acbt 



• 



va , femi-pellucida , faporis dulcis , cum pauca vinofita* febynende , zoet vanfmaak 



men droog, en ondeuge?ide, en die ook gemeenelyk baar 

 volkomen grootte niet bekomen 4 maar zo afvallen. Ret 

 binnenfte vlees is gebeel en al , als dat van de Spaanfe 

 Oranje Appels , te weten , in veele fneetjes verdeelt * 

 die all e in de ronde tegens malkanderen ft aan , en in de 

 midden een kleine bolligbeit maken , en men moet deze bin- 

 nenfte bol of gefcbilden Appel wel ter degen zuiveren van 

 bun droge wolacbtigheit , om datze bitter is: Daar 

 kan menze va\ 

 byzonder eeten 



na 



trekken 



binnenfte merg is rood-geel , balfd 



te : Officula ejus feminalia funt paulo oblonga , ro- 

 tunda, & folida. 



Altera horum Malorum varietas eft pauio minor & 



flabrior , ab utraque parte comprefla , magis asmulanfr 

 lifpanica Aurantia , externe minimis foraminulis feu 

 porulis pertufa, cortice tenui culmum circiter craffo* 

 c-ui facile itidem feparatur ? ejus caro eft inftar ante- 

 cedents, haecque lpecies in arbore magis Iutefcit,fi- 

 que deponantur parum , haec mala penitus crocea funt 

 ac vera Aurantia : Hae arbores in Amboina non funt 

 fertiles , faltem non omni anno dant fruftus, atque ajr- 

 l ores jam adultas efle oportet,antequam fruftus pro- 

 ducant, locum amant planum, Soli bene expofitum , 

 unde illarum , quae in Amboinenfibus frigidis ere- 

 fcunt montibus , fruftus lente maturefcunt , funt- 

 Gue plerumque acidi: Arbor ipfa non admodum 

 fenefcit,fed faepius acidum exftillat fuccum , & copio- 

 fum exfudat mimmi , tumque perunum alterumve an- 

 num plures ftrt fruftus, qui pluriiiii etiarti in arbore 

 lutefcunt , ac dein perit arbor. Hocce malum vi 



digt. 



wcinig lankwerpig , rond, 



en 



Het 



De tweede zoorte van deze Appelen is wat kleinder , 



effender , van onder en boven plat , en de Spaanfe O 



nje- Appelen wat nader bykomende , van buiten met zee\ 



tine poris of gaatjes als gepickeert , met een dunne fcbel 



pas een flroo-balm dik, die zig ook ligt laat af trekken 



aan den boom , en zoze voat legg 

 " ' n. Deze boomen drdageri 



geel als regte Oranj 



na niet beel <wel, immers met atle jaaren, en bet moeten 

 al volwaffen boomen zyn , eer zy beginnen vrucbten te 

 krygeh , zy wilteh een vlakke grond bebben , en wel ter 

 Zonne Jlaan , dies der genen , die in 't Amboinfcbe koude 

 gebergte waffeben , baare vrucbten langzaam rypen, 

 en meejl zuur blyven, by komt ook totgeengrootenouder- 

 dom, maar begint dikwils een zuur zap uit tetraneri, en 

 veelgom uit tefweten, dragende een jaar of twee , bui- 

 ten gewoonte veele vrucbten , die ook meejl ' ' ** 



praeveniri poteft , fed per aliquod retardari tempus, 

 nempe arbor ifta perforetur , ut fuperfluus exftillet 

 fuccus , alii autem ingentem ferreum transfigunt cla- 

 vum per truncum. 



Nomen. Latine Aurantium Sinenfe : Belgice Sinefe 

 Appels. Malaice Lemon Manis Tsjina , quod nomen ul- 

 timas feu minori fpeciei optime convenit, quum in 

 Sina frequenter crefcat , & a Sinenfibus faccharo con- 

 dita ubique transmittatur. Quidam vero , uti diftum 

 fuit, hofce fruclus vocant mala dulcia Amboinenfia> 

 prsfertim primam fpeciem , quam Amboinenfes plu 



)p goat 



men 

 ren. 



Deze plagi 



maar wel een tyd lang 



flam 



en 



daar door een party overtollig zap doet uitloopen : Z 

 ge Jlaan ook wel een groven yferen fgyker in den fta 



inenfe. 1 na 't 



Sinefe 



tn*tt 



Appels, op Maleyts Lemon Manis Tsjina, 

 e naam de taafte en kleinfte zoorte beft ofnaajt toe* 

 , om dat die in Sina veel waft , en door de Sineezen 

 tfyt zynde , over al vervoert werd : Zommitre . als 



ezegt 



Amboinfcbe zoete Appels > inzonderbeit 



ifcb 



rimum in fuis colunt montibus , Portugallis dicitur te bavenen 



Laranza; Hifpanis Naranza , fed Indis Portugallis 



Limondoce. Verum hujiis generis Latinum nomen eft 



Malum Aureum , &Hefpericum y unde quidam putant 

 . Tom. 11 Pa- 



fte zoorte , die de Amboineeft 



doce. 



lum Aureum^ 



P 



>z, of cult iv eer en: Op Portugees Laranza; Op~ 

 Naranfa , maar op Indiaans Portugees Limon- 



\fe naam van dit geflagt 



waar van zommige me- 



nen 









f 



/ 



/ 



