



/ 







II Boek. XLIII. Hooftjl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



/ ^"^ *"' *^ 



»* 





CAPUT QUADRAGESIMUM 



TERTIUM. 



i 



^^ _■- 



Aurantium Verrucofum : Lemon Ma * 



nis Befaar. 



Nter cunfta Limonum genera haec arbor althlimum 

 erit truncum , & comam , fed ejus rami non ita 

 lint eretti ac in praecedentibus : Juniores arbores 





O ***v*44i/wa Uk/k/Ul V1AU 1XXW1 



Folia prioribus funt fimilia vel 



. • 



mia nee pungentia. a . _ 



paiilo majora, ultra quinque'pollices longa -, tresque 

 digitos lata , fuperius acuminata , ibique parum den- 

 tata. Pars cordata eft parva , nee fere dignofci po- 

 teft, prafertim in adultis arboribus , injunioribus e~ 

 nim eft longa & angufta , ubi magis fefe diftinguit ; 

 Odor debilior eft quam in antecedentibus , floresque 

 ex quinque itidem petalis conftant oblongis & albi- 

 cantibus, retroflexis, majoribusquaminreliquis, ex- 

 ceptis floribus Pompelmoes , quious grato fuo odore 

 etiam proxime accedunt. 



Hujus fruclus majores funt praecedentibus Aurantiis, 

 binos circiter pugnos craffi , perfecle fphaerici , fed va- 

 riis magnis & duris verrucis , acli furunculi eflent , 

 obfiti ; non autem ita ex nigro virefcit cortex ac 

 prioris, fed magis pallefcit, qui non ita crafTus ac 



eft 



firmiflime internae 



nettitur carni , ita ut non fit avellendus , fed cultro 

 abfeindendus , caro variis itidem, fed limplicibus con- 

 ftat & feparatur pelliculis , quae autem in fegmenta 

 neutiquam feparari poteft uti in aliis Aurantiis, nee 

 ita fulvet ac in praecedenti , fed flavefcit , femi-pel- 

 lucida eft, & dulcior atque fuccofior quam in priori , 

 uride a pluribus ipfi praefertur; Haec enim dulcedo 

 non ita mixta eft cum vinofo iilo fapore , fed debilior 

 eft ad Ceraforum faporem accedens. 







j * 



Oflicula feminalia funt copiofa & majora quam in 

 antecedentibus , nee in mali centro cavitas apparet : 

 Amboinenfes hunc negligunt nee colunt fru&um, 

 quum frigidiores montes tolerare nequeat , fed folum 

 amat fabulofum & nigrum , cum arena mixtum , & So- 

 li bene expofitum , quale in pagis circa sedes praepa- 

 iari poteft ; Ab Europaeis magis plantatur quam prae- 

 cedens, quum citiuS crefcat, & prius fruftus gerat, 

 & plerumque fertilior fit proxime antecedente. 



Nomen. Latine Aurantium Verrucofum , Belgice zoete 

 Appelen: Malaice Lemon Manis Bezaar, quidam au- 

 tem Amboinenfium ilium vocaht Lemon Tsjina,quun 

 a Sinenfibus hie habitantibus plurimum colatur : Ter- 

 natenfibus dicitur Siricaya : In Sina duplicia funt haec 

 mala' , primo vulgare , quod hie loci vocatur Ait- Cam. 



majora funt vulgaribus 



H 



Haec fbecies non ita vulg 



.^ 



aliisque peregrinis 

 hafce tranflata fit infill as. 



UJt 



Cruda 



tibus menfis inponuntur, quum cortex exterior cul- 

 tro fit abfeiflus , ejus caro non transverfaliter, fed 6- 

 blique in fragmenta diffecanda eft, internaque gleba 

 in totum fervatur , quantum fieri poteft , quum plu- 

 rimum conftet ex variis fimplicibus & majoribus ofli- 

 culis , arftiflime fibi inpofitis : Chinenfes haec conce- 

 dunt aurantia plurimis aegris ad ventriculum refocil- 

 landum & appetitum excitandum , quum nullam ha- 

 beant vinomm acrimoniam ac praecedentia , ac non ita 

 fudores excitent. Monendum tamen hie eft, haec 



nere , 



fi yentriculus 



fuerit 



XLIII. HOOEDSTUK 



'Zoete Oranje-Appelboorn* 





i. v. 



O 



- - 



Nd 



er 



Lemoenen gejlagten 





> 



- 



boogfte van ftam en kruin , docb de takken ft, 



h,hh 2LST nae voor S^nae: De pnge boomen 

 bebhen weimge dooms , en aan de oude ziet men 'er geen 

 V Jlegts eenige overblyfzels aan de ryskens ; docb die niet 

 enjteken: De bladeren zyn de vorige gelyk, of ook wel 

 wat grooter , ruim 5. duimen lank, en drie dingers breet, 

 van vooren met eenfpits, en aldaar weinig getand. Het 

 bertje is mede klein , en pas kennelyk , inzonderbeit aan 

 ae volwaflene bomen , want aan de jonge is bet isoel lane 

 enfmal; docb evenwel kennelyker: De reuk is wat flap- 

 per dan aan de voorige, en, bet bloeizel beftaat mede uit 

 vyf lankacbtige <witte blaadjes, acbterwaarts overgebo- 

 gen wat groter dan de voorgaande , bebalven die van de 

 Pompelmoes , dewelke zy in lieffelykheit van reuk ook wel 



De 



ift 



* 



tia 



rfebeiden 



ift 



nm bezet, zofwart-groen niet als de vorige , maar moat 

 licbter ; De fc belle die ook zo fwaar en fvoavelie niet is 



°L d ll°f! 8 fjJ™$ t0 l *?, zo va fi aan>t binnenftevlees, 



mes affcbeU- 



Het vlees is ook voel met verjeheide 



ijints in fneetjes of i 

 ik de Oranje-Appels 



men 



?, maar ligt-geel, balf 

 zappiger dan de vorigen 



febynend 



waaromze by vee/e dezelve voorgetrokken of beter'eeacbl 

 warden : t want deze zoetigbeit is met geen merkelykiwyn- 

 acbtigbeit gemengt, maar ,wat lafer 9 en meer na den 

 Jmaak van de zoete kerffen trekkende. ■ • «■ - 



De Zaad-korrels zyn vele en grooter dan de vorige , 

 makende in t bmnenfte van de vrucbt geen bolligheit. De 

 Ambomeezen bavenen of cultiveren deze vrucbt eantfeb 

 met , om datze bet koude gebergte niet wel verdraeen kon- 

 nen, maar willen een mulle, en fwarte grondbebben 

 met wat zant gemengt , en wel ter Zi 

 men in de Negoryen omtrent de Huizen 



1 , t I ~ u . ro P iaane n wer geplant, dan de vorig. , 

 om dat by baaftiger opfebiet, en vroeg draagt, ook door' 

 gaans vrucbtbaarder is , dan de voorgaande. 



Naam. In 't Latyn Aurantium Verrucofum , in 't 

 Dmts Zoete Appelen, na '* Maleyts Lemoen Manis 

 Besaar , docb zommige Amboineezen noemenze Lemon 

 Tsjina , om datze van de Sineezen , albier woonarhtw 



zynze 



ft gebavend werden, op 

 xze iweederteu i; De e 



gemeene 



Honing 



bier te Land be.- 



docb niet zo zoet. 



grooter dan 



deze 



Sim 



loraet. 



delingen van elders eerjl op deze Eilanden 



^bruik. Zy njoerden mede 

 rider bet banket-werk opgez* 

 mes afgefc belt zynde , zoc 

 viaar in fchuinze jlukken ft 



buitenjlefc belle nut 



r 



egeten 



men 



ifte klomp 



als men kan , om dat by 



ft beftaat uit enkelde groote korrels, digtopmalkand*. 

 gepakt : De Cbinezen laten deeze Limoenen toe in meefl 

 alle ziekten , om de mage te ververfeben , en appetyt ie 

 verwekken , om datze geen wynacbtige feberpigbeidt by 

 """'" *'""'"" ~'tde vorige, en minder bet ft 



zaken 



namentlyk dat men deze Appelen 

 t lyf met veelderley lekkere koft , in 



rfeb 



avide efle devoranda , hasc enim turn afTumpta , cho- melk-fpyze opgevult beeft , niet te gulzigmoet infwel 

 Jencum fluxum faspe cauffarent, uti expertus hoc fui want deze Lemoenen daar op komende f 



in tota familia nobilifiimae domus , quae folebat poft 



ion,* uf um jj SC comec iere — 



veroorzaken 



zomtyds wel bet 



Torn, 1L 



In 



?; 



Appelen 



getvoonte 



h 





~ 







