



I 



JI Boek. XLVII. Hooftfl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



fed multo minora , inflar nempe unguis digiti , rami 

 fefe dividunt in minores firmos, cruciatosque : Flores 

 funt parvi, flavefcentes , & lanuginofi, inflar Vidarce 

 Laut. Frudtus quoque inflar ejusdem funt Vidarae, 

 fed minores, inflar femi-adultarum Olivarum , fuperius 

 obtufi , inferius angufli , qui caliculo infident quadri- 

 fido , angufto , ac folitarii , vel bini , ternive fimul lo- 

 'cantur, primo virides, dein ex cinereo flavi , eden- 

 do inutiles , officulum continentes durum , fed non ita 



12? 



jes , docb veel kleinder , te weten als een nagel van een 

 vinger , zo verdelen baar ook de takken in veele Jlyve en 

 korte ryskens, mede in 't kruis Jtaandc : Het bloeizel is 

 klein, bleek-geel, enwolacbtig, gelyk dat van Vidara 

 Lauwt: De vrucbten zyn ook als van dezelfjle Vidara, 

 docb kleinder , te weten als balfwaffene Olyven , van vo- 

 renbreet, acbterfmal, Jlaande op een vier-fpitzig fter-' 



retje 



en twee en drie by malkander bangende , eerjl 



groen , daar na graauw-geel , onbequaam om te eeten , 



jugofum ac Vidara;: Lignum eft pallidum, fatis du- 'van binnen met een barde fteen, docb zo gerimpelt niet , 

 rum, intusque parvo fungofo corde feu medulla re- als die van de Vidara, het bout is bleek, redely k bard , 

 pletum > inferior vero trunci pars ac radices funt fo- en van binnen met een klein voos hert , docb de onder ft 



fidae: Ejus radices funt longiflimae , transverfaliter fe- 

 fe extendentes, fed non profundefub terra, craffitie in 

 plurimum habentes digiti vel pollicis, externe ob- 



ftam en wortelen zyn maffyf, de wortelen zyn zeer fang, 

 en verfpreiden bun overdwers , docb niet diep onder de 



aarde , me eft de dikte hebbende van een vinger of duim , 

 tcure cinereje, interne flavefcentes inflar Liqueritiac, van buiten donker-graauw , van binnen bleek-geel, als 

 detruncatae vero ad oras magis lutefcunt inflar nempe zoetbout, maar afgekapt beftervenze aan de kanten ivat 

 Rhabarbari ; Recentium radicum fapor parum amari- geelder,'te weten als Rhabarbar. Defmaak vandever- 

 cat cum leni adflri&ione , quas cito tamen evanefcit, frbe wortels is een weinig bitter, met een Heine zamen- 

 gratamque aromaticam dulcedinem relinquit, praefer- trkking, die docb baaft vergaat, en een aangename zoete 



tim verb illarum cortex, qui omnino fimilis efl Pule- 

 fari cum Anifo mixto ; faltem talem obfervavi in radi- 



fpeceryachtigbeit nalaat , en inzonderheit defcborffe , zy?i- 

 de ten eenemaal als Pulefari met Anys gemengt, immers 



cibus a Paflore Tbeodoro Sas , & cive Malaccenfi Regne- zo bebben <wy bevonden de wortelen , die ons van Malac- 



ro Bronken transmiffis, unde nequeo comprehendere, ca door den Predicant Theodorus Zas, en den Mallac- 



cur ab aliis amarae habeantur , vel illud intelligere fen Burger Reinier Bronken toegezonden zyn , dierbal- 



forte vellent de fupra notata levi amaritie , qua? in ven ik niet bezeffen kan , waaromze van anderen voor 



,recentibus forte radicibus magis prasvalet ; Memoriae: bitter gebouden werden , of zy moeften 't zeggen van de 



nobis prodiderunt Portugaili , tanquam anciqui Malac- bovengemelde kleine bitterbeit , dewelke mijjcbien in de 



cae poffeflbres , quod & a noflra quoque natione ita 'verfcbewortelwatmerkelykeris. Nu bebben ons de P ortu- 



cenfetur, magnum huj us arboris radicum efle difcri- geezen, als oude bezitters van Malacca nagelaten, en'tis 



men, immo tantum, ut illae, quae feCe ad Borealem tot nog toe by onze Natie aldaar aldus aangenomen, dat- 



extendunt plagam, pretiofumfintmedicamentumjim- ter een groot verfebil onder de wortelen van dezen boom 



mo antidotum , e contra vero , quae ad Zephvream ter- gevonden wort. Ja zodanig dat de gene die na 't Noor- 



minantur partem , nocivas , immo venenata* efle , O- den loopen , een koftelyk Medicyn , en tegen-gift zouden 



rientales vero & Occidentales virtutum expertes een- zyn, en dat daar en tegende gene, die na'tZuidenlopen* 



fentur : ' Hoc autem inpenetrabile naturae artificium febadelyk , ja vergiftig zouden wezen : Docb die van 't 



efTet, fi non fallat illud experi men turn : ifte faltem JVejlen en 't Ooften boud men voor onkragtig , en'twelk 



memoratus civis Belga atque fenior iftius urbis fancla 

 fide fummaque perfuafione mihi afferuit , illud ibi 



rite exploratum & verum compertum fuifle. 



Hoc autem nature miraculum in nullo alio obfer 



vabatur loco , nifi in quodam Malaccas urbi vicino , 

 ttque hoc circa illam non ubique, fed tantum in ta- 

 libus arbufculis , quae in & circa monticulum St/. 

 Francifci, feu Boukit 't Sina crefcunt , qui per horac 



viorwaar een ondoorgrondelyk meefierjluk in de natuur 

 zoude wezen , zo anders bet onderzoeken en probercn der 

 zelver niet bedriegt : Immers den voornoemde Nedcrland- 

 zen Burger 9 , en Underling van dieftad , heeft my met een 

 boge betuiging verzekert , dat zulks aldaar *euel ter degen 

 onderzogt 5 en genoegzaam ervaren zy. 



Docb dit mirakel dernatuure zoude op geenandereplaaU 

 zen befpeurt werden 9 dan alleen omtrent de ftad Malac-, 

 ca , en dat aldaar ook niet over al , maar alleenlyk aan 

 zodanige boompjes , die op en ontrent het bergsken van 

 St. Francifco of Boukit 9 t Sinaftaan, zynde een quar- 



quadrantem ab urbe diftat , ubi antea Sinenfes, feu tier uurs buiten de fiadt gelegen , en daar voor dezen Si- 

 pofteri famoli inter illos inperatoris Sampo habitave- neezen , of de nakomelingen van den onder bunlieden ver- 



maarden Admiraal Sampo gewoond bebben. 

 De Liefbebbers en onderzoekers van de natuur wil ik 



runt. 



Amatores itaque feu nature indagatores monitor 



effe volo > ut hoc naturae arcanum ulterius inquirant, dan vermaanen > datze dit geheymenis der natuur wat 



an nempe (fepofitis Sinenfium Catholicorumque fu- nader komen te onderzoeken , namenthk of (Cbineeze en 



perftitionibus ) hoc minim difcrimen hujus regionis »-"— -a*- r..^a:+: — ^^ ^£T^ ^_ • . 



naturae fit adferibendum , an vero hoc in omnibus 



Roomfcbe fuperjlitie aan een zy de gejtelt) dit wonder baar 

 onder fcbeidt den eigtn aard van dit Land toe tefebryven 

 reliquis obfervetur locis ? hoc enim a nulla alia hafte- zy 9 ofte dat bet aan alle plaatzen zoude konnen gefebic- 

 nus natione, in fua Patria, in qua tamen crefcit^ in- den: want bet tot nog toe van geene andere Natien in 



baar Land {daarze nogtans waft) onderzogt of bevonden 



is. 



Naam. In 't Latyn Vidara Agreflis , na 't Portugeze 



dagatum vel expertum fuit. 



r 



Nomen. Latine Vidara Agreftis , juxta Portugalli- 



cum Macana de Mato h. e. filveflris Vidara. Ac me- Macana de MdXo, dat is ivilde Vidara: En de Me'Sici- 



dicinalis radix ad Borealem fefe extendens plagam nalewortelaandenoord-zydeleggende,bietin'tbyzonderby 



peculiari nomine Portugallis dicitur Rais Madre de' de Portugezen, Rais Madre de Deos , dat is in 't La- 



Deos h. e. Latine Radix T>eiparce , quod nomen ipfi tyn Radix Deiparae , zynde baar die naam gegeven we- 



inditum efl ob exceHentes ejus virtutes, vel quia quot- gens bare uitmuntende kracbten, of om datze jaarlyks by 



annis a Portugallis die Mariae Sacrato h. e. fecundo de Portugeezen op den dag van Maria Ligt-mis , dat is 

 Februarii radices hae eruebantur , hodie autem per ' den tweede February gegraven wierden ; dan bedensdaags 



totum effodiuntur annum , optimum autem efl , fi hoc graaft men ze 't heele jaar door , beter en docb bequamer 



fiat menfibus ficcis : tota porro arbufcula Malaicenfi- in de droge Mouffon : yoorts word de gebeele plante by de 



bus dicitur Bulangan , m Java & Baleya Bangyan, Maleyers genaamt Bulangan, op Java en Baley Bangyzn, 



ulteriore vero indagine comperi , Bangyan alium efle docb by nader onderzoek bevinde ik Bangian een andere 



fpinofum fruticem , in Celebe Lowara , & Java War- doorn-ftruik te zyn , op Celebes Lowara, en op't J avaans 



Warren genaamt. 



Locus. Optima , uti diftum efl , radix crefcit circa Plaats. De befie , als gezegt , waft omtrent Malacca , te 



Malaccam , quae nempe ad ufum mcdicum ufurpatur, voeten die men tot Medicynen gebruikt , groeyende mede 



in aliis tamen itidem crefcit infulis , uti in Sumatra , -voel op andere Eilanden , docb tot Medicynen aldaar onbe- 



Java, Baleya, & Celebe, ac praifertim in ejus plaga kent,- als op Sumatra, Java, Baley, en Celebes, en in- 



Orientali in regno Tambucco : Boegenfes dicunt hanc zonderbeid aan deszelfs ooft-zyde , in 't Koninkryk van 



quoque arborem in fua Patria effe copiofam, ipfisque Tambucco: De Boegis zeggen dat dezen boom by baar ook 



ren vocatum. 



etiam vocatur Lowara , puto autem a priore differre, 

 jlla enim Boesrenfium in altam excrefcit arborem fa- 



overvloedig zy , insgelyks hebbende de naam van Lowara, 

 maar ik meen , datze van de voorgaande verfcbilt , want 



liis majoribus, ac ligno duro, fru&ibusque quodam- die van de Boegiezen wort een groote boom, met grootere 



modo edulibus. 



Ufus. 



bladeren,en een bard bout, en ook eenigfints eetbare vrucbten. 



Q3 





Ge- 



. » 



4 



I 



\ 





s 















\ 



