

./ 





> 



*3° 



HERBARII AMBOINENSIS Liber II. cap. XLIX 



ftus qui amariflimi funt turn & radices , ac dein cortex, bitter , waar in de vrucbten wel bet meefte uitjt 



folia , & lignum , ita ut omnes hujus arboris feu fru- 

 ticis partes in re Medica ufurpari poflint ; Amarities 

 in fru&ibus Temper obfervatur , fed in radicibus perit 

 poll decimum circiter annum, quae nihilominus ta- 

 rnen conducunt pueris & debilibus hoininibus ; Arbu^ 

 fcula haec raro occurrit, nee ullibi crefcit, niil in in- 

 cultis, & faxofis littoribus , ubi rupes plurimae inveni- 

 untur glabra? & ingentes , quae feparatae funt : Mira- 

 bile quoque vifu eft , nee vix comprehendi poteft , unde 

 arbuicula haec fuum hauriat nutrimentum, quum ita 

 denudata inter fcopulos crefcat: qua? vero ulterius a 

 litore remotae funt, & in ipfa vegetant terra, folum 

 habent ex comminutis lapiilis conftans admixta ru- 

 bra? terra? pauca quantitate : Non in altis crefcit faxis, 

 fed in declivibus locis, quae mari inundr—" - x?, "-°* 

 in Decembri , fruclusque gerit in Januand 

 menfibus , ex arbore autem decerpendi funt , Jicet vi- 

 rides, 11 quidam modo nigrefcant, vel lint crocei co- 

 lons, decidui enim pallefcunt,viresquefuasamittunt, 

 vel a Cancellis Limacum cochleas inhabitantibus 



ifgryzelyk bitter zyn , daar naaft 

 de feborffe , bidder en , en bet bout , zo dat ook die deelen 

 van deze bomen of ftruiken in de Medicynen gebruikelyk 

 zyn ; de bitterbeit blyft in de vrucbten voor altyd , maar 

 in de wortelen vergaatze omtrent of wat na bet tiende 

 jaar , doc b devoelke niet te min dan nocb goet zyn voor 

 kinder en enfwakke perzoonen. Dit boompje <werd weinig 

 gevonden ; en waft niemvers , dan op onbollige of bolboU 

 lige , ftenige , en onbewoonde ftranden , daar 't vol gladde 



klippen is , die niet aan malkander vaft , maar 



zien 



malkander gefepareert zyn, en 't is wonder 

 , midsgaders niet te bezeffen , waar '£ boompj 

 x.el af beeft , zo bloot float bet in de klippen : 



Floret 



aarde 



fteentj 



ft 



zemengt : J t Waft ook niet op hoge klippen 

 maar op lage plaatzen , daar de Zee tegen aan f patten kan 



men in January , als mede in under e maanden 



ifplukken 



heeft 



comedunturj undc raro etiam in arbore inveniun- _' 9 er maar eenige beginnen geel of f\ 



tur. 





Nomen. Latine Rex Amaroris : ob praedominantem 

 ejus amaritiem ; In Malaicenfi vel Amboinica lingua, 

 nullum, quantum novi , fortitus fuit nomen, fedTer- 

 natenfi nomine Soulamoe h. e. Pbarmacum magnum 

 innotuit, quum Ternatenfes ilium pro rege quadme- 

 dicamentorum habeant, quum vero hi aliam infuper 

 habeant plantam ex genere filveftris $iri , auam eo- 

 dem denotant nomine , hinc arbufculam no Aram vo- 

 care folent Soulamou Caju vel Soulamoe Pobon , & iflam 

 lilveftrem Siri Soulamoe Tali, quam fuo defcribemus 

 loco: Alii vocant noftram Panawar Pipis , vel proprie 

 Pittis h. e. Pbarmacum Nummularium a figura fru- 

 ftuum, quorum quidam nummos referunt, ac prasci- 

 pue illos Sinenfium cupreos Pittis dittos , fruftus ve- 

 ro lpfos iftius Soulamou Caju feu Pobon dicunt Boabati, 

 h. e. fruftus cordiformes ; Amboinenfes autem noftri 

 fcioli vocant Oepas Poeti , quum adhibeatur contra 



Want de afgevallene of verbleekte zyn als dan min krag- 

 tig y of werden van de kleine krabbetjes die in de Jlekke- 

 huizen wonen , opgegeten , daarom men zo weinige van 

 die boomen vmd. _ . - ■ i 



wegens zyne 

 Amboins beeft 

 's bekentmetde 



Naam. In 9 t Latyn Rex Amaroris , 



Ternataanfcben naam Soulamoe, dc 

 gift , om dat hem de Ternatanen 

 der Medicamenten acbten, docb dewyle ( 

 under e plant bebben , uit bet gejlagte van 



voor een 



Koning 



Ifd 



of 



) plegenze t 

 Soulamoe 



te noe- 

 en 'tge- 



melde touw-gewas of voilde Siri Soulamoe Tali , 't welk 

 voy op zyn floats ook zullen befebryven : Andere noemen 

 'i Panawar f ipis , of eigentlyk Pittis , dat is , Pharma- 



Nummu 



kop 



i penningen > en voornamentlyk na de Sineeze 

 >tis gelyken, en de vrucbten van de gemelde 

 Caju of Pobon noemenze Boahati , dat is Hart-' 



Amboineezen 



morbum Cbolericam paffionem dittum , alii autem Oe- ten , en noemen 't Oepas Poeti , om dat bet gebruikt 



bat Pamali > quum conducat noxiis pifcibus , cancris &c. 

 q\ix Amboinenfes nominant Pamali h. e. infaufta ; 



<werd 



de febadelyk 



Quosdam Ternatenfes nominare quoque audivi Oepas viffeben , Crabben &>c. en dewelke de Amboineezen Pamali 



Matfou h. e. Remedium Cholericum. 



Maflbu 



Ternatenfes 



medicamenta , 



hanc nempe, quam Panawa Majfou feu Panawaf 

 nam vocant, & anticholericam, quse libro6. defcribi- 



datis, Infaufta, noemen: Ikbeb bet ook zommige Ter- 

 natanen boren noemen Oepa* m ' 

 gens bet Bort. 



De Ternatanen bebben twee Kapitainen van alle Medica 



Mas 



menten , 

 Panawa 



bet voyfk 



mejunt, confpurcantque 



?u 



quasmparvis quarunt (ftaande in *t zesde Boek befebreeven) 



dieze Panawa MaiTou , ofte 



en de Anticholerica 



noemen 



Locus. In Amboina, uti didum eft, raro occurrit, 

 ac tan turn modo in littoribus fupra memoratis , uti in 

 faxofa ora Mam6a , Capaha , & Tiela , in regione Hi- 

 toes , ora Nuflanive , in Leytimora , & faxola Cay- 

 bobo ora , in Auftrali ora Omae , ut & ora Liflatetto in 

 Boerone , turn & in Ternata , & adjacentibus Moluccis, 



ubi in majori crefcit copia,fed in talibus quoque litto- 

 ribus. 



* -_ _ • 



Ufus. Multis precibus & donis hujus arboris noti- 

 tiam accepi ab /Ethiopum flamine , qui mini hanc ar- 

 borem fide filentii oftendebat , quum turn temporis 

 non nifi in unico Hitoes orae loco crefcebat , isque 

 multas hac inftituebat curationes-, poftea autem co- 

 gnovi apud Ternatenfes in vulgari efle ufu , ifte fla- 

 men hujus arboris quadraginta virtutes in charta no- 

 taverat, quas mecum promiferat communicare , fed 

 tarn diu illud diiFerebat, ac continuo ita prolonga- 

 bat tempus, donee difcedere coa&us eflem , pluri- 



noetnen , en zoeken die beide op kleine Eilanden 9 



daar geen varkens wonen , die met boar overlopen , en bepif- 



fen , deze beilzame wortelen zouden kunnen verontreinigen. 



Plaats. In Amboina , alsgezegt , vint men zeer weinig 



van deze boompjens , en die nog maar alleenig op zodani- 



ge ftranden als boven befebreeven zyn , gelyk daar zyn 



den jlenigen boek Mamb'a , Capaba , en Tiel , op 't land 



van Hitoe 9 de boek van Nuffanive, op Leitimor, op de ftenige 



boeken van Caybobo , op Omas Zuid-kuft , en den boek Lifja- 



tetto op Boero , dan in Ternaten , en de omleggende Moluccos 



beeft menu in meerder quantiteit , docb al mede op undanfoe 

 ftranden 



Gebruik 





booms van een Moors Prieft 



giften de kenniffe 



iffionem Cbolericam , turn 



Oep 



quo intelli- 



dezes 



my den boom, op belofte vanftilfwygentbeid, 



by doenmaals niet meer als op een plaats van Hitoes kuft 

 ftaande was, en by deet veel kueren daar mede, docb namaals 

 beb ik ervaren , dat by by de Ternatanen in gemeen ge- 

 bruik zy : De gemelde Paap bad op zyn brief je van dezen 

 boom gefebreven veertig deugden , die by my beloofde te 

 openbaren , docb maakte daar mede zo veel tyds fzoek , 



ft 



was 



tegens 



Oepas , 



utrosque periculofos & in India vulgares morbos; 

 ./Egro autem dant ejus fruclum in minutas confeif- 

 fum partes , ut cum Pinanga manducet , ejusque de- 

 voret fuccum , qui in fubfequentibus morbis fimili 

 ufurpatur modo , fed difficile eft opus , quum hor- 



jenda amarities tarn diu os inquinet, faepiusque 



nau- 



Bort , en daar na ook tegens de Pleuris i 

 ne en gevaarlyke ziektens in Indien . eei 



H 



gemee 



en pa- 



yrugtje of bertje in kleine Jtukj ens gefneden 



'ft 



kaauwen , en 't zap in te ft 



zeer moeyelyk <werk is , omdat de growwelyke bitterbeit 



zo lang in de mond btyft 9 en dikwils walging veroorzi 



OKI, 



dies 



) 



i 



t 







