



! 







lllBoek. I. Hooftft. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



Omnes ha? quatuor fpecies unicam tantum habent .Alle 



147 



cavitatem, qua a filveftri diftinguuntur fpecie, lufu 

 autem naturae quaedam aliquando inveniuntur , qua; 

 binas & raro etiam tres gerunt cellulas , inque fingu- 

 Jis feparatus nucleus , quod plurimum obfervatur in 

 binis iftis rotundis fpeciebus: Econtra in una faepe 



onderfcbeidi 



*fl » ; dod> daar too/wafer 00.^ omfer , df * ua» town new , en 

 zelden due kamertjes bebben , en in ieder een byzonder 



men meefi 



.cellula bini nuclei conjunfti & concreti apparent , vel teefien aan malkander gegroeit , of LZs 



fufca tantum pellicula feparati : Tertia fpecies hoc 

 quoque peculiare habet , quod lapide contufa in tres 

 diffiliat partes oblongas , acfi ex tribus compofita effet 

 fegmentis. Binae quoque minores fpecies fubftantiae 

 funt folidioris & magis oleofae , unde plurimum acini* 

 bentur ad oleum exprimendum. 



Omnes porro Canarii fpecies hoc peculiare habent, 

 quod prope radices fupra terram circa truncum ex- 

 crefcentias gerant quafi alatas * acfi arbori columns 

 client appoutae ; has alas Maleyenfes generali voca- 

 bulo nominant Tambi, Tabir, vel Panir, quod nos 

 vocamus fedem ; Amboinenfes vero Lakin , binaeque 

 majores fpecies minimas gerunt alas : Minor autem 



onderfcbeiden 



kamertj 

 met bet 



beeft 



gen, datze met een jleen opgekhpt , in drie lankmertriee 

 Jtukken van malkander valt , als ofze van drie deelen za- 

 men gezet was Zo zyn ook de beide kleine zoorten veel 

 mjter van fubjlantie , en olyacbtiger , daarom men de- 

 zelve meejt gebruikt om Oly daar uit te perzen. 



Voorts bebben alle Canaris gejlagten dit merkteeken : 

 datze by de <u 



vitwaffi 



den lb 



njoaren 



f 'er tegen den boom eenige dunne pilaaren gemetzeld 



fioel 



Maleyer. 

 )f Panir: Wy 



& filveftris fpecies alas gerit magnas & latas ad alti- fiaande groote zoorten de kleinfl 



tudinem duorum hominum , quae ad truncum nunc 

 ere&ae , nunc vero incurvae funt , ac plerumque palmae 

 latitudinem funt craflae , ita ut variae quau cameras: 

 minores trunco appareant adfixae ; aliae quaedam 

 etiam funt arbores filveftres , quae fimiles gerunt ex- 

 crefcentias , fed nullae tantas & tarn fingulares ac Ca- 

 narium. 

 Hujus arboris lignum eft albicans , folidum , & du- 



\ 



ne en wilde zoorte is dezelve zeer groot en breed * by de 

 twee mannen boog opgaande aan den Jiam , zommige regt 

 zommige krom , en doorgaans een band breed dik , dat bet 

 fcbynt of 'er verfcheide kamertjes aan den fiam gemetzeld 

 war en ; daar zyn eenige woud-boomen meer die zulke 



nary-boom. 



geene zo raar en groot 



Hout van dezen boom is wel 



women 



rum, fed non admodum durabile ob pinguedinem, docb niet zodurabel, wegens zyne vettmbeid die licbt 



qus-coflbs facile generat; quumque fit ficcum, fra- — * l * J - ' - ■ ' - 



gileeft. Si Canarii fru&us nigrefcant, plurima ar- 

 boris decidunt folia, ita ut fere illis penitus fit orba 

 ac nuda , frudlusque foli appareant. Turn incolis ad- 



ijhvart 



zynde licbt af- 



jfie bladeren van den boom af 



Als cfanmoe~ 



ft oat , en de vrucbten 



>P 



lange ftokken af te ft 



Canaris zeer licbt van zelfs af 



ype vrucbten insgehks met 



en voorden gelyk de 



fcendenda eft hasc arbor, longosque fuftes gradatim ten de Inlanders de boomen beklimmen> bindende eenize 

 arbori alligant , ut adfcenfum facilitent , fruftusque lange ftokken metfporten tegen den boom om te gemak- 



longis feriunt fuflibus , alias maturi Canarii frudhis *~'~ L " ^ L — J — ' * ~ 6 



fponte decidunt , porcisque , uti glandes,pro cibo infer- 

 viunt , qui avide hafce devorant nuces , quibus etiam 

 f#pe capiuntur, fi hos nofte vel e longinquo denti- 

 bus ftridentes illasque comedentes audiamus : Arbor 

 hsec poll deciduos fru&us mox nova emittit folia, 

 fepiusque apparet in una eademque arbore una pars 

 recentibus ac viridibus foliis vegeta , quum altera 

 plurima fua dejecit vetuftiora folia, in viridi autem 

 tali ramo nunquam fruftus confpiciuntur uti in alio. 



Vcrkens ten proye , die zeer gretig na deze Noo 



ten zyn , door dewelke zy ook diknvils gevangen iverden f 

 menze dezelve by nacbt , of van verte met de tanden 



boord kraaken. 





te krygen , en men 



om zomtyds de eene 



belft jeugdig en vol bladeren fiaat , als de and ere alleeaar 



v loof 

 If fie b 



ri 







aan 



\ 





Anni tempus. Omnes Canarii fpecies , quae dome- - Sayfoen 



meeft afgeworpen beeft , 



men 



ftica^ habentur, fub initium pluvioforum menfium h. 

 e. Majo vel Junio florent, fruftusque maturefcunt, 



Canaris ge/lt 



i[fc 



dat 



ac colliguntur primis menfibus ficcis , h. e. O&obri & ge mouffons maanden 

 Novembri. Qua^ vero menfe Septembri fiores ape- * f ' 



Maj of Juny ? en baaren Oogft is in de eerfte c 



is in uftober en November 



riunt, maturos dant fru&us Martio & Aprili, vocan* 



turque Canari Bar at; qu^e peculiare fere conftituunt makende fcbier een byzonder geftagt 9 waar 



genus, de quibus in fubfequenti capite. 



Nomen. Latine Canarium Vulgare. Malaice Canari y 

 ejusque binae priores fpecies Canari Befaar, & Canari 

 Baggea ob fubfequentem ufum. Bins aliae fpecies 

 Canari Kitsjil , fubdivifae funt in Pand-jang, h. e. oblon- 



September 

 ryp in Maart en April 



t vol* 



gende Kapittel 

 Naam 



faar 



daar van de twee eerft 



volgende 



De 



gefubdi 



gum , & Pende , h. e* breve & rotundum : Ternatenfii videert in Pand-jang , dat is lange t en Pendc , dat is 



" " " T * ""' J OpTernaats Nya en Niha, op AmboinsYzi 



bus autem Canarium dicitur Nya&Niba. Amboinen- 

 fibus Tar & Tal. Bandenfibus Nanari. 



op 



Locus. Hsec arbor in omnibus occurrit infulis Mo- Plaats. Dezen boom vint men in alle Eilanden van *t 



luccenfis & Amboinenfis imperii , prsfertim vero in Molucze> en Amboinfcbe gebied, inzonderbeid op beide 



binis infulis Manipa & Kelanghan , per totam por- 

 to Ceramam usque in infulas ad Eurum fitas , immo 

 quidam conformant, in ipfa Nova Guinea & affini ipfi 

 auftrali regione reperiri : In Banda quoque occurrir, 

 at minor tantum ejus fpecies , fed quotannis fuffi- 



ons 



Kelang: Voorts 

 de Zuid-Oofter Eilanden, ja zommige ve\ 

 datze zelfs op Nova Guinea , en aan y t aan 

 land gevonden worden ; In Banda beeft me\ 



cienti ibi copia alia fpecies adducitur ex infulis Key noegzaam 



geftag 



maar we r den jaarlyks 

 >anden Key en Am. h 



& Aru : In occidentalibus vero infulis , uti Celebe , 

 Baleya,& Java,ignota eft,excepto quod in Java cir- 

 ca Samarangham parva quaedam occurrat Canarii 

 fpecies, cujus fruftus in bataviam venales adferun- 

 tur : In Macafiara quaedam etiam funt arbores, fed 

 propagatae per frudtus aliunde deduftos ; licet jam 



Wefterlyker Eilanden , als Celebes ,- Baley , en Java zyn- 

 ze onbekend , bebalven dat men op Java omtrent Soma- 

 ,ngb een zoorte kleine Canary vind , dint zomtyds op 



Macaffar beeft men ook 



koop 



'plant 



fponte, nee hominum ope in hifce crefcant infulis, febenindtze Eilanden voortkomen 



%aa 



quum plurimum ferantur per palumbas & vefpertilio 



nes , qui totos devorant frudus , eorumque glumis beele vrucbt 



fere digeftis totas iterum exonerant per feceflum nu- teerd zynde 



eenige boomen 



ders aamebra&t. . Hoewelzenu zonder 



, werdenze meeft 



ces, quiE terram tangentes arbufculas progerminant 

 quo modo plures etiam frugifera propagantur arbo- 

 res ; onjncs tamen has arbores fuos habent dominos 



fi 



tfwelgen , en de bolfter ten naaften 

 1 gebeele nooten door den afgang 

 i dewelke dan op de aarde vallend< 

 yrtbrengen , op welke manier meer 



Tom. II. 



acr 



boompj 



icbuboomen voortgeteelt iverden; evenwel zo bebben 

 T 2 all* 



\ 





1 



