* 









ac poflefibres 

 incolis inferviant 



HERBARII AMBOINENSIS Liber III 



ip.l 



^0 



nec cuivis licet illas caedere , quum 



boomen baar eigenaars y enmenmagzegeenzintsvrye- 

 omkappen 3 om datze de Inlanders tot levens onder 



bout dienen. 







Ufus 



infularum 



tnmentum _....._.. 



non modo crudi eduntur ad ftomachum replendum, 



uti plurimum ab incolis fit , fed etiam pro oble&a- 



mento , uti a noflro fit populo , a quo in ferculis oc 



ad potum Thee expetuntur , eodemque modo adhi- 



bentur, uti in Europa Amygdalae, a quibus novitius 



quibus 



De Inlanders dezer Eilanden bebben een 

 groot gedeelte van baar onder bout van dezen boom, tewe- 

 ten van de vrucbten 9 want dezelve niet alleen bequaam 

 zyn om raauw te eeten , zo om den bulk te verzadigen y 

 (gelyk meefi by de Inlander en gefcbiet') als totvermaaky 

 gelyk onze Natie doet , werdende op de na-tafels 9 en by 

 den Tbee-bak opgefchaft > gelyk men in Europa met de 

 Amandelen doet , waar van ze een nieuwei 



dam annalibus annotatum legitur, has quoque infulas derfcbeiden 



bres 



proferre , 



perniciofi, fi nimis recentes edantur , quod 



Journalen of 

 anden Aman- 



dignofcitur, fi exterior iilorum pellicula nondum fit 



albicans, 

 hriis notati, turn enim facillime cauflant hi fruftus 

 Diarrheas & Dyfenterias nimia iilorum mucofitate, 

 uod corrigi tamen quodammodo poteft, fi parum 

 _alis illis addatur: Plurima autem iilorum pars nu- 

 cleis ioclufa fumo exficcatur , ut in quotidianum in- 

 ferviar ufum. Canarii hi fructus fumo indurati non 

 valent , fi crudi edantur , quum pellicula exterior fe- 

 parari nequeat , ac nimis fint oleofi , fed adhibentur 

 ad oleum exprim?ndum , 



bos. 



que infulis ad Eurum fids-, in quibus Calappae nuces 



non funt frequentes, ex hifce liccatis nucleis magna 

 Ol 



vel alios praeparandos ci- 



emm 



ruffu 



gratius 



paulo fpifiius etiam eft. Oleum hocce w 



tius habetur pro cibis ad pifces in fartagine toftos , 



~ 7 — 1 



Lampadibus 



ft 



Cal 



In 



Calap 



pi nucibus promptius prseparari 



Secundo ex hifce nucleis coquitur delicatus Amboi- 



r ' 1 Mangea diftus,qui funt ba- 



celli ulnam circiterlongi & pollicem crafli , qui loco 



panis eduntur. 



Canariis g 



parum 



?\ux pafta deinde intruditur canalibus ex Bambolis 

 aftis ad illam longitudinem y vel involvitur certis craf- 

 fis foliis, quae ex Pandanghae fpecie colliguntur, & 

 ob hanc rationem DaunBaggea quoque vocatur, quae 

 ad ignem torrentur , donee exteriora folia fuerint 

 combufta, quae tolluntur. vel cum femi-toftis con- 



fervatur foliis, hique bacilli ex hac pafta 



" t ex confeiflis Amygdalis i 



)s. Hi duri admoaum fu 

 cito autem ventriculum 



que 



tiantque , 

 ftipant 



morfu , 



fed 



ita vehementer faepius alvum con- 



ut dolores fubfequantur. Sapor horum 





eft' rancidus & oleofus , unde" noftra natio non mul- 

 tum illos expetit , fed ab incolis loco tragematum u- 

 furpantur , aliisque dono mittuntur y alioquin optimum 

 praebent efculentum & annonam trans mare navigan- 

 tibus , quum diu incorrupti fervari pofllnt. 

 ? Alia infuper horum bacillorum fpecies eft pani e- 

 tiam inferviens, qua? componitur ex Canarii nucleis 

 confeiflis , cum pauxillo facchari nigri & Ory 



Dag-regifters gefebreven vind y dat 

 delen uitgeven. Deze vrucbten ecbter zyn wat ongezont 

 en vry Jcbadelyk > als menze al te jong eety waar van 't 

 teeken is y als y t buitenjle vliesken nog niet ros y maar bleek- 

 wit is y bier en daar met paarze ftreepen y want als dan 

 verwekkenze zeer licbt buik-en bloed-loop door haaregroo- 

 te Jlymerigbeid >'t welk men eenigzints verbeterty als men 

 daar wat zout by eet : De meejle part werd in de febaa- 

 lengelaten, en in dejnok gedroogt, op dat men dagelyks 

 provifie daar van bebben kan. Deze gerookte Canariszyn 

 niet zeer bequaam om raauw te eeten , om dat men als dan 

 bet buitenjle vel niet afkrygen kan 9 en ook te olyacbtig 

 zyn, maar zy dienen om Oh te Jlaan , ofanderekofi daar 

 uit te maken : Want in de Molucze Eilanden , als mede 

 in Banda 3 en andere Zuid-oofter Eilanden , inzonderbeit 

 daar men de Calappus nooten in geen overvloet beeft, 

 werd uit deze gedroogde korrels een menigte van Oly ge- 

 perjl, dun en ros vancoleur, gelyk Raap-zaad-oly > of 

 wat dikker. Dezen Oly word voor tieflyker en bequamer 

 gebouden in de kojl te gebruiken , en om vifeb daar in te 

 bakken > dan Calappus- Oly 3 te weten als by verfeb is % 

 want de oude Canary Oly dient maar tot de Lampen 3 en 

 by is warmer van natuur dan den Calappus -Oly. hi 

 Amboina wert dien Oly weinig gemaakt , om dat men 't 

 gereeder bebben kan van den Calappus-boom. 



Ten twee den y werd uit deze korrels gemaakt y tfmaa- 

 kelyke Amboinfcbe brood Bagg£a en Mang£a genaamt , f t 

 welk zyn ftokken omtrent een elle lank , en een duim dik, 

 die men inplaats vafi broot gebruikt : Deze maakt men van 

 grof gefneden Canaris , met Sagumanta een weinig door 

 malkander gekneed , welk deeg men daar na ftopt in Bam* 

 hoes pypen van die lengte , of in zeekere dikke bladeren 

 rold 9 zynde een flag van Pandang y om die reeden Dam 

 Baggea genaamt y welke als dan in *$ vuur gebradenwer* 

 den y tot dat de buitenjle bladeren verbrand zyn y die men 

 danafneemty of met de half gebrande bladeren bewaart'% 

 gelyken de ftokken van gefneeden Amandelen , enfwarte 

 zuiker gemengt. Zy vallen vry wat hardy en moeyelyk 

 in J t by ten y verzadigen baafl y en ftoppen den buik zom- 

 tyds zo geweldig , dat men pyn daar van krygt. Defmaak 

 is wat brandig en olyacbtig 9 dies onze Natie weinig 

 werk daar van maakt 9 maar by de Inlanders werdenze 

 voor Bancquet-werk gebruikt , en zomtyds tot eenprezent 

 gezonden y anders zynze een bequame provifii 



nen , die ter Zee reizen y om dat menze lang 



'durven bebouden kan. 



Daar is evewucel nog een beter flag van deze brood- ftok 

 ken , die men maakt van gefneeden Canaris , met een vcei 

 nig fwarte zuiker en Ryfi gemengt , en in Bamboefe 



V 



mixtis , quae in Bambu canalibus pinfitur : Aliaque pengebakken; En nog een beter derdezoorte Uhz genaamt 



praeparatur fpecies Uba 



Canarium non mifcetur 5 quac ex Sagumanta coquitur. gumenta 



daar komt geen Canary onder , maar beflaat 



_ r oo Man x _ w 



harum Canarii placentarum fpecies praeparatur, pedem 

 circiter longa , & palmam lata , quae multo delicatior 

 eft prioribus iftis bacillis. 

 Recentes Canarii fru&us contriti & in aqua ex- 



De beft 



van 



Ma- 



prefli 



tal 



quod eodem quoque ufurpatur modo ad olera & pul- 

 tes, fed tantum a montanis ac plebeis hominibus, 



Pecu 



ppus 





rire nuces , ne nuclei frangantur vel comminuantur , in- 

 colae hunc in fin em lapides eligunt ab una parte ex- 

 cavatos in foveas formam , in horum inferiore nu- 



unt , alteroque inpingunt 



nipay alwaar men nog een br eet flag van deze Canari he- 

 ken maakt y omtrent een voet lank y en een band breed , 

 de welke veel Jbiakelyker zyn dan de bovenjlaande ftokken. 



■ 



De verfebe Canari gevreeven y en in water uitgeperfty 



geven een witte melk gelyk de Calappus melk , werdende 



op dezelfde manieren gebruikt y om bry en moes-kruiden 



daar mede te vetten , aocb maar by de berg-woonders en 



ftegte lieden 9 daar geen Calappus vallen. 



Met is mede een byzondere wetenfebap de nooten op te 

 kloppen y zonder de beeft te verbrvzelen . de Inlanders 



fteenen y ieder aan de 



op de onderfte 

 met de andere een redelyke flag daar op 



titer, donee putamen frangatur, nucleusque tali mo- defebaahy en de beeft blyft beely docb men klopt 



do illaefus eft, fed non plures contunduntur , cjuam 

 qui ftatim comedantur , quum in putamine meliores 

 conferventur. 



Tertio • hi nuclei ab Araboinenfibus ad alia 



trage 



°er op y als men teffens op eeten wil 3 want in defebaa* 

 kan menze beter bewaren. 



Ten derden , gebruikt men deze korrels tot nog een an* 



der 









